Vè xin xâu

Từ khó

Sưu thuế

Sưu (hay xâu) là số ngày người dân phải tham gia lao động công ích, nhưng cho phép nộp bằng tiền để thuê người làm thay; thuế là số tiền (hoặc hiện vật) người dân phải nộp cho chính quyền.

Đà

Đã (từ cổ, phương ngữ).

Chú thích chung

Đây là Tòa Đại lí Tam Kỳ chứ không phải Tòa Công sứ Hội An (theo Nguyễn Q. Thắng).

Hà Đông

Vùng đất nay là thành phố Tam Kỳ, thủ phủ của tỉnh Quảng Nam. Huyện Hà Đông thuộc phủ Thăng Hoa của đạo Thừa Tuyên – Quảng Nam, được hình thành từ năm 1471 dưới thời vua Lê Thánh Tông. Đến năm 1906, đời vua Thành Thái, huyện được nâng lên thành phủ Hà Đông, và sau đó đổi thành phủ Tam Kỳ.

Diên Phước

Tên một huyện ở phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam ngày trước (nay là xã Điện Trung, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam).

Đại Lộc

Tên một huyện nằm ở phía Bắc của tỉnh Quảng Nam, phía Bắc giáp thành phố Đà Nẵng, phía Đông giáp huyện Điện Bàn, phía Đông Nam giáp huyện Duy Xuyên, phía Nam giáp huyện Quế Sơn, phía Tây Nam giáp huyện Nam Giang, phía Tây Bắc giáp huyện Đông Giang. Người dân sinh sống chủ yếu bằng các nghề trồng lúa nước, cây công nghiệp ngắn ngày, cây hoa màu, trồng dâu nuôi tằm, trồng bông dệt vải, đan lát, làm nhang, thợ hồ, chế tác đá, đi rừng, tìm trầm, kỳ nam, khai thác dầu rái, buôn bán trao đổi…

Duy Xuyên

Tên một huyện nằm phía Bắc tỉnh Quảng Nam, có truyền thống hiếu học. Nơi đây có hai thắng tích nổi tiếng là thánh địa Mỹ Sơn và thành cổ Trà Kiệu.

Quế Sơn

Tên một huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam. Có ý kiến cho rằng gọi tên như vậy vì khu vực này có một ngọn núi này mọc rất nhiều cây quế. Nghe bài hát Quế Sơn đất mẹ ân tình của nhạc sĩ Đình Thậm.

Thăng Bình

Tên một huyện ven biển ở phía Đông tỉnh Quảng Nam, huyện lỵ là thị trấn Hà Lam. Thời nhà Nguyễn, Thăng Bình là một phủ thuộc Dinh Quảng Nam. Huyện nổi tiếng với đặc sản khoai lang Trà Đỏa.

Chú thích chung

Đại Lộc, Duy Xuyên, Quế Sơn, Thăng Bình, Hòa Vang đều là tên các huyện của tỉnh Quảng Nam.

Mô

Đâu, nào (phương ngữ Trung Bộ).

Cơ hàn

Đói (cơ 飢) và lạnh (hàn 寒). Chỉ chung sự nghèo khổ cơ cực. Bạn ngồi bạn uống rượu khan Tôi ngồi uống nỗi cơ hàn bạn tôi! (Gặp bạn ở chợ Bến Thành – Hoàng Đình Quang)

Lởm chởm

Có lẽ ý muốn nói đến đầu tóc. Đoàn người biểu tình mang theo dao kéo, cắt búi tóc của tất cả những người gặp trên đường.

Đùm

Bọc nhỏ được buộc thành túm.

Gộ

Gạo, đọc theo giọng Quảng Nam.

Khố

Một trong những loại trang phục cổ xưa nhất của nhân loại, gồm một tấm vải dài, khổ hẹp dùng để để bọc và che vùng hạ bộ bằng cách quấn tựa vào vòng thắt lưng. Trước đây nhiều vùng sử dụng, hiện tại khố vẫn còn được sử dụng hạn chế như ở vùng cao, vùng xa nơi còn lạc hậu, ngoài ra một số nước giữ gìn nó như bản sắc văn hóa khi có hội hè. Đóng khố đuôi lươn là kiểu mặc khố có thừa một đoạn buôn thõng ở phía sau cho tới khoeo chân, như cái đuôi con lươn, còn không có thì gọi là khố cộc.

Đàng

Đường, hướng (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

Hội An

Một địa danh thuộc tỉnh Quảng Nam, nay là thành phố trực thuộc tỉnh này. Trong lịch sử, nhất là giai đoạn từ thế kỉ 15 đến thế kỉ 19, Hội An từng là một hải cảng rất phồn thỉnh. Hiện nay địa danh này nổi tiếng về du lịch với phố cổ cùng các ngành truyền thống: mộc, gốm, trồng rau, đúc đồng… Hội An còn được gọi là phố Hội hoặc Hoài Phố, hay chỉ ngắn gọi là Phố theo cách gọi của người địa phương.

Sông Chợ Củi

Sông thuộc đoạn hạ lưu của dòng Thu Bồn, từ xã Điện Phong, huyện Điện Bàn (Quảng Nam), ở về phía cuối Gò Nổi, băng qua cầu Mống (cầu Câu Lâu) ngang qua dinh trấn Thanh Chiêm xưa, nay là xã Điện Phương (huyện Điện Bàn). Theo sách Đại Nam nhất thống chí thì vào năm Tự Đức thứ 3 (1850), sông Chợ Củi được đổi tên thành Sài Thị giang và được ghi vào điển thờ. Tên đoạn sông được lấy từ tên chợ.

Cúp

Cắt (đọc theo âm tiếng Pháp của couper).

Chu choa

Cũng viết là chu cha, thán từ người miền Trung thường dùng để bộc lộ sự ngạc nhiên, sợ hãi, vui vẻ…

Tở mở

Hứng khởi.

Cai

Từ gọi tắt của cai vệ, chức danh chỉ huy một tốp lính dưới thời thực dân Pháp.

Phứt

Cách nói Quảng Nam của "phắt" (nhanh, ngay, gọn).

Hung

Dữ, quá (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

Sậm sựt

Âm thanh như tiếng phát ra khi nhai xương sụn. Có nơi phát âm thành sậm sực.

Trát

Giấy truyền lệnh của quan lại ngày xưa. Từ chữ Hán 札 nghĩa là cái thẻ, vì ngày xưa không có giấy nên mọi mệnh lệnh muốn truyền đạt phải viết vào miếng gỗ nhỏ.

Sức

Hành động quan truyền lệnh cho dân bằng văn bản. Việc này tuy là việc thể dục, nhưng các thầy không được coi thường, nếu không tuân lệnh sẽ bị cữu. Nay sức. Lê Thăng (Tinh thần thể dục – Nguyễn Công Hoan)

Bất tuân

Không nghe theo (từ Hán Việt).

Kinh

Hoảng sợ, ngạc nhiên (phương ngữ miền Trung).

Réo

Gọi to từ xa.

Lãnh binh

Cũng gọi là lĩnh binh, chức quan võ trong chế độ phong kiến, trông coi quân lính trong một tỉnh.

Tri phủ

Chức quan đứng đầu một phủ hoặc châu (tương đương với một huyện nhưng có vị trí quan trọng hơn), có quyền cao nhất cả về dân sự lẫn quân sự trong địa hạt đó.

Trấn nước

Dìm nước (cho chết) (Phương ngữ miền Trung)

Tỉnh, sứ, huyện, nha

Các cơ quan hành chính từ cao xuống thấp thời trước. Hai câu này có thể diễn đạt là: từ tỉnh, sứ đến huyện, nha.

Lính tập

Một lực lượng vũ trang của chính quyền thuộc địa Pháp ở Đông Dương, theo chính sách dùng người bản xứ làm quân đội chính quy trong việc đánh dẹp. Lính tập gồm lính khố đỏ, lính khố xanh, lính khố vàng, lính khố lục, những tên gọi xuất phát từ màu dải thắt lưng họ quấn quanh quân phục.

Trốc

Đầu, sọ (phương ngữ).

Dộng

Đánh đấm, thụi (bằng nắm tay hoặc vũ khí dạng gậy gộc). Cũng hiểu là giáng mạnh vật gì đó.

Tư

Gửi công văn cho nhau.

Lịu địu

Trạng thái bận bịu do phải đeo mang và bị níu kéo nhiều. Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức giảng "Lịu địu: – đa đoan, bận rộn, không rảnh – bận bịu, vướng víu."

Vè xin xâu

Nói về phong trào kháng thuế ở miền Trung năm 1908, khởi đầu từ Quảng Nam do các sĩ phu tiến bộ khởi xướng, sau lan ra khắp các tỉnh miền Trung. Xem thêm trên Wikipedia.