Vè chàng Lía

Từ khó

Lía

Dân gian còn gọi là chàng Lía, chú Lía, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân chống ách thống trị của nhà Nguyễn vào thế kỉ 18 nổ ra tại Truông Mây, Bình Định. Có giả thuyết cho rằng ông tên thật là Võ Văn Doan, quê nội huyện Phù Ly (huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định ngày nay), quê ngoại làng Phú Lạc, tổng Thời Hòa, huyện Tuy Viễn (nay là huyện Tây Sơn). Lía tập hợp dân nghèo nổi dậy, chọn Truông Mây (Hoài Ân, Bình Định) làm căn cứ, lấy của người giàu chia cho người nghèo. Tương truyền sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, ông uất ức bỏ lên núi và tự sát.

Anh hào

Anh hùng hào kiệt, người có tài năng, chí khí. Hội anh hào là dịp để anh hào gặp và thi thố lẫn nhau để lập nên những công trạng hiển hách. Đường đường một đấng anh hào, Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài. (Truyện Kiều)

Sơn hà

Núi sông (từ Hán Việt). Từ cũ, nghĩa rộng dùng để chỉ đất nước. Nam quốc sơn hà Nam Đế cư Tiệt nhiên phận định tại thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư (Lý Thường Kiệt) Dịch thơ: Sông núi nước Nam vua Nam ở Rành rành định phận tại sách trời Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.

Chiêu binh mãi mã

Chiêu mộ binh lính và mua ngựa chiến (để chuẩn bị cho chiến tranh). Hiểu rộng ra là tập hợp lực lượng, vây cánh.

Dung

Biết là việc xấu, sai nhưng vẫn để tồn tại.

Lâu la

Từ chữ Hán 嘍囉, chỉ quân lính, tay chân của giặc cướp.

Trào đàng

Triều đình (cách nói cũ của Trung và Nam Bộ). Trạng nguyên tâu trước trào đàng, Thái sư trữ dưỡng tôi gian trong nhà. (Lục Vân Tiên – Nguyễn Đình Chiểu)

Bá quan

Từ chữ Hán Việt bá 百 (trăm), và quan 官 (quan lại), chỉ tất cả các quan lại trong triều đình. Cũng nói là bá quan văn võ.

Ngự sử

Tên chung của một số chức quan có nhiệm vụ giám sát từ cấp cao nhất (vua) đến các cấp quan lại.

Lai do

Nguyên do sự việc.

Đàng

Đường, hướng (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

Phú hào

Những người giàu và có thế lực ở nông thôn thời phong kiến (từ Hán Việt).

Rày

Nay, bây giờ (phương ngữ).

Dè

Ngờ (phương ngữ Nam Bộ).

Binh nhung

Binh 兵 (binh lính) và nhung 戎 (vũ khí, binh lính). Chỉ binh khí, quân đội, hoặc hiểu rộng ra là việc quân.

Nam hoàng

Vua nước Nam.

Quản

E ngại (từ cổ).

Sơn trung

Trong núi (từ Hán Việt).

Binh trào

Quân lính của triều đình.

Tếch

Bỏ đi, chuồn đi.

Trấn quan

Chức quan đứng đầu một địa phương (từ Hán Việt).

Cơ hàn

Đói (cơ 飢) và lạnh (hàn 寒). Chỉ chung sự nghèo khổ cơ cực. Bạn ngồi bạn uống rượu khan Tôi ngồi uống nỗi cơ hàn bạn tôi! (Gặp bạn ở chợ Bến Thành – Hoàng Đình Quang)

Ải

Chỗ qua lại hẹp và hiểm trở trên biên giới giữa các nước hoặc thành trì, trước đây thường có đặt đồn binh. Cũng gọi là quan ải.

Ran

Vang, lan khắp mọi nơi. Cũng nói là rân.

Nàn

Nạn (từ cũ).

Chỉ sai

Lệnh vua phái đi (từ Hán Việt).

Đô đốc

Tên một chức quan chuyên trách về quân sự trong thời phong kiến. Tùy theo từng thời kì mà chức đô đốc có những quyền hạn khác nhau, nhưng đều là cấp cao (ví dụ đứng đầu bên võ).

Tràng

Một cách nói của trường trước đây, nhất là ở Trung và Nam Bộ (Tràng An, trưởng tràng, sa tràng, chiến tràng…)

Bởi chưng

Bởi vì (từ cổ).

Kình

Chống báng, không nhịn thua (Đại nam quấc âm tự vị). Như kình địch, chống kình.

Võ cá lóc

Môn tập nhảy hố của võ sinh Bình Định ngày trước. Tương truyền, chàng Lía tự đào hố để tập nhảy, ban đầu đào hố cạn, về sau sâu dần. Lía lại đổ cát vào hai ống quần, cột lại rồi nhảy. Nhờ luyện nhảy chuyên cần mà Lía có thể nhảy qua bờ tường, lên nóc nhà…

Sơn trại

Trại lập ra ở vùng rừng núi, thường là nơi tập hợp của bọn cướp hoặc quân khởi nghĩa chống lại triều đình.

Sơn lâm

Núi rừng (từ Hán Việt). Cũng nói san lâm hoặc lâm san.

Tứ vi

Bốn mặt vây quanh (từ Hán Việt).

Sớ

Bản văn được soạn thảo để đọc hoặc/và trình lên cho vua chúa hoặc thần linh, nhằm trình bày hoặc yêu cầu, khuyến nghị một việc gì. Ví dụ, Thất trảm sớ là tờ sớ do Chu Văn An soạn và dâng lên vua Trần Dụ Tông, đề nghị chém 7 người mà ông cho là nịnh thần (Mai Thọ Đức, Trâu Canh, Bùi Khâm, Văn Hiến, Nguyễn Thanh Lương, Tâm Đức Ngưu, Đoàn Nhữ Cẩu).

Trào trung

Giữa triều đình.

Chú thích chung

Triều nghi nghĩa là các phép tắc, nghi thức trong triều đình. Ở đây có thể hiểu là cả triều đình nói chung.