Vè các lái (hát vô)

Từ khó

Ghe bầu

Loại ghe (thuyền) đi biển chạy bằng buồm, chủ yếu dùng để vận chuyển hàng hóa. Ghe bầu ra đời từ giữa thế kỷ 16, có nguồn gốc tương đồng với loại thuyền prao (hay prau) của Mã Lai. Tên "ghe bầu" bắt nguồn từ tiếng Khmer xòm pầu.

Lái

Người chuyên nghề buôn chuyến một loại hàng hóa nhất định (lái gỗ, lái trâu…)

Gia Định

Tên gọi một tỉnh ở miền Nam nước ta dưới thời triều Nguyễn. Tỉnh Gia Định xưa nằm giáp ở phía Nam tỉnh Đồng Nai, có thủ phủ là thành Gia Định. Dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, vào năm 1957, tỉnh Gia Định gồm 6 quận: Gò Vấp, Tân Bình, Hóc Môn, Thủ Đức, Nhà Bè, Bình Chánh, đến năm 1970 thêm Quảng Xuyên và Cần Giờ. Đến tháng 6/1975, tỉnh Gia Định (ngoại trừ 2 quận Cần Giờ và Quảng Xuyên) được sáp nhập với Đô thành Sài Gòn, cộng thêm một phần các tỉnh Long An, Bình Dương, Hậu Nghĩa để trở thành thành phố Sài Gòn – Gia Định. Đến ngày 2 tháng 7 năm 1976, thành phố Sài Gòn – Gia Định được chính thức đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh. Ngày nay, địa danh Gia Định chỉ còn dùng để chỉ khu vực trung tâm quận Bình Thạnh của Thành phố Hồ Chí Minh.

Huế

Một địa danh ở miền Trung, nay là thành phố thủ phủ của tỉnh Thừa Thiên-Huế. Là kinh đô của Việt Nam dưới triều đại phong kiến nhà Nguyễn (1802 – 1945), Huế còn được gọi là đất Thần Kinh (ghép từ hai chữ kinh đô và thần bí) hoặc cố đô. Huế là một vùng đất thơ mộng, được đưa vào rất nhiều thơ văn, ca dao dân ca và các loại hình văn học nghệ thuật khác, đồng thời cũng là mảnh đất giàu truyền thống văn hóa với nón Bài Thơ, nhã nhạc cung đình, ca Huế, các đền chùa, lăng tẩm, các món ẩm thực đặc sắc… Địa danh "Huế" được cho là bắt nguồn từ chữ "Hóa" trong Thuận Hóa, tên cũ của vùng đất bao gồm Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế.

Thuấn, Nghiêu

Vua Thuấn và vua Nghiêu, hai vị vua kế tiếp nhau trong huyền sử Trung Hoa cổ. Tương tuyền rằng đây là hai vị minh quân và thời Nghiêu Thuấn được coi là thời thái bình an lạc.

Bến Thuận An

Bến cảng nằm bên cửa biển Thuận An cách thành phố Huế 15km về phía Đông Bắc, là nơi sông Hương chảy qua phá Tam Giang rồi đổ ra biển Đông. Trước đây cửa biển này có tên cửa Eo, cửa Nộn. Tên Thuận An là do vua Minh Mệnh nhà Nguyễn đặt cho, còn vua Thiệu Trị thì liệt Thuận An là một trong hai mươi thắng cảnh của kinh thành Huế. Vào ngày 11, 12 tháng Giêng âm lịch, nơi đây có lễ hội truyền thống gọi là lễ Cầu Ngư, có hàng ngàn người tham dự.

Chạy giác

Kĩ thuật lái ghe thuyền chạy theo góc (giác), tức là theo đường dích dắc để tránh hoặc lợi dụng gió ngược. Từ này cũng được viết trại thành vát.

Cửa Tư Hiền

Tục gọi là cửa Ông hay cửa Biện, cửa biển thông đầm Cầu Hai với Biển Đông. Đây là một trong hai cửa biển chính của hệ đầm phá Tam Giang-Cầu Hai thuộc tỉnh Thừa Thiên-Huế. Cửa biển này từ thời nhà Lý đã được nhắc đến dưới tên cửa Ô Long. Đời Trần gọi là cửa Tư Dung. Sang thời nhà Mạc vì kiêng tên vua Mạc Thái Tổ nên gọi là cửa Tư Khách. Nhà Lê vẫn dùng tên Tư Dung. Tên Tư Hiền thì mãi đến triều Thiệu Trị mới đặt.

Chú thích chung

Có bản chép: Hòn Om.

Cửa Kiểng

Tên một cửa biển ở Huế, là nơi dòng sông Bù Lu đổ ra biển Đông.

Lèo

Dây buộc từ cánh buồm đến chỗ lái để điều khiển buồm hứng gió. Gió cả, buồm căng thì lèo thẳng. Động tác sử dụng lèo cũng gọi là lèo (như trong lèo lái).

Châu Mới

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Châu Mới, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Hải Vân

Một con đèo nằm giữa tỉnh Thừa Thiên-Huế ở phía Bắc và thành phố Đà Nẵng (trước đây là tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng) ở phía Nam. Đèo còn có tên là đèo Ải Vân hoặc đèo Mây, vì trên đỉnh đèo thường có mây bao phủ. Đèo Hải Vân một bên là biển, một bên là dốc núi dựng đứng, có tiếng hiểm trở, nhưng đồng thời cũng là một danh thắng từ trước đến nay.

Hồ Chuối

Tên một bến thuyền ở phía Nam chân đèo Hải Vân, thuộc tỉnh Thừa Thiên-Huế.

Hang Dơi

Tên một cái hang ở chân núi phía Đông khu vực đèo Hải Vân, nằm sát biển. Tương truyền ngày xưa ở đây hay có sóng thần, gió to, rất nguy hiểm cho thuyền bè đi lại.

Hòn Hành

Tên chữ là Thông Sơn, một hòn núi nhỏ có hình dáng trông tựa củ hành, đứng nhô ra biển che khuất một vũng nước cạn nơi chân đèo Hải Vân. Thời Minh Mạng, một pháo đài phòng thủ được xây dựng trên đỉnh núi này.

Đà Nẵng

Tên thành phố thuộc Nam Trung Bộ, trước đây thuộc tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng. Nguồn gốc từ "Đà Nẵng" là biến dạng của từ Chăm cổ Daknan, nghĩa là "vùng nước rộng lớn" hay "sông lớn", "cửa sông cái" vì thành phố nằm bên bờ sông Hàn. Dưới thời nhà Nguyễn, Đà Nẵng có tên là Cửa Hàn, là thương cảng lớn nhất miền Trung. Cuộc xâm lược của Pháp tại Việt Nam khởi đầu chính tại thành phố này. Hiện nay Đà Nẵng là một thành phố hiện đại, trong lành, có tiềm năng du lịch rất lớn, và được xem là thành phố đáng sống nhất Việt Nam.

Sơn Trà

Tên một bán đảo nay thuộc quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng, đồng thời cũng là tên một ngọn núi thuộc khu vực này.

Hòn Nghê

Một hòn núi nhỏ trên bán đảo Sơn Trà, thuộc thành phố Đà Nẵng. Có tên như vậy vì núi có hình dáng giống con nghê.

Bãi Nam

Bãi biển hướng về hướng chính Nam trên bán đảo Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng, dân địa phương thường quen gọi là bãi Nờm hay bãi Nồm.

Bãi Bắc

Dân địa phương quen gọi bãi Bấc, một bãi biển hướng về phía Đông Bắc trên bán đảo Sơn Trà, nay thuộc phường Thọ Quang. Bãi này có hai gành Đông và Tây, nơi từ khoảng tháng 10 đến tháng 11 âm lịch, có rất nhiều rong biển màu xanh sẫm bám trên các tảng đá. Dân địa phương gọi loại rong này là "mứt," một đặc sản khá ngon, ăn sống cũng được, nấu chín cùng với cá cơm mờm hay cá khoai ăn cũng khá thú vị. Bãi Bắc hiện nay là một khu du lịch sinh thái biển.

Mỹ Khê

Một địa danh nay là phường Phước Mỹ, quận Sơn Trà, thành Phố Đà Nẵng. Làng đã ra đời và chính thức có tên trong bản đồ Thuận Quảng từ năm 1571, vào thời Anh Tông Hoàng Đế Niên Hiệu Hồng Phúc năm thứ 13. Mỹ Khê có nghĩa là "khe nước đẹp," vì ở đây có một khe nước chảy giữa làng. Ngày nay Mỹ Khê nổi tiếng với bãi biển có chiều dài 900m, thuộc vào loại nhộn nhịp nhất trong số các bãi tắm của Đà Nẵng, và được xem là một trong những bãi biển đẹp nhất thế giới.

Đăng

Dụng cụ đánh bắt cá, bao gồm hệ thống cọc và lưới hoặc bện bằng dây bao quanh kín một vùng nước để chặn cá bơi theo dòng.

Non Nước

Tên một bãi biển đẹp thuộc quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng, đồng thời cũng là tên của cụm Ngũ Hành Sơn thuộc thành phố này.

Cù lao Chàm

Một cụm đảo thuộc Hội An, tỉnh Quảng Nam, cách bờ biển Cửa Đại khoảng 15 cây số. Cù lao Chàm bao gồm 8 đảo: Hòn Lao, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Tai, Hòn Ông, Hòn Lá, và Hòn Khô chia làm hai: Hòn Khô Mẹ (Hòn Khô Lớn) và Hòn Khô Con (Hòn Khô Nhỏ), trong đó năm đảo lớn nhất là thuộc cụm đảo chính là Hòn Lao (đảo lớn nhất), Hòn Lá, Hòn Dài, Hòn Mồ và Hòn Tai. Đảo Hòn Ông còn gọi là Hòn Nồm nằm tách biệt khỏi cụm này khoảng hai mươi cây số về hướng Đông Nam. Hiện nay Cù lao Chàm đã được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới, đồng thời là một điểm du lịch nổi tiếng.

Cửa Đại

Tên cũ là cửa Đại Chiêm, cửa sông nơi sông Thu Bồn đổ ra Biển Đông, thuộc Hội An, Quảng Nam. Cửa Đại (hay Cửa Đợi) cũng là tên của bãi biển khu vực này. Vùng Cửa Đại xưa kia là hải cảng chính của nước Champa và kinh thành Champa trên đất Quảng Nam, là nơi giao thương buôn bán sầm uất. Hiện nay Cửa Đại là một điểm du lịch nổi tiếng của tỉnh Quảng Nam.

Chú thích chung

Đọc thêm bài ca dao về Cù lao Chàm.

Tam Ấp

Một làng nằm ven sông Trường Giang, nay thuộc thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam. Tại đây có nghề làm nước mắm truyền thống.

Rạn

Đá ngầm hoặc nhô trên mặt sông hoặc mặt biển, gây nguy hiểm cho thuyền bè.

Bàn Than

Tên một ghềnh đá thuộc xã Tam Hòa, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Ở đây có nhiều khối đá sắc đen như than, xếp chồng lên nhau kéo dài hơn 2 km, đỉnh cao khoảng 40 mét, với nhiều hình thù lạ mắt.

Cửa Lở

Một cửa biển nay thuộc xã Tam Hải, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam.

An Hòa

Một vũng biển thuộc huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam, cách bờ biển Tam Hải khoảng 4km. Đây là một thắng cảnh độc đáo của vùng đất phía nam Quảng Nam.

Sa Cần

Một trong năm cửa biển của tỉnh Quảng Ngãi, nằm về phía Bắc huyện Bình Sơn, là nơi sông Trà Bồng (hay sông Châu Tử) đổ ra biển. Sách xưa gọi Sa Cần là Thái Cần hay Thể Cần. Sông Trà Bồng chạy đến gần cửa biển thì mở rộng lòng, nước rất êm. Giữa lòng sông nổi lên một quả núi nhỏ với nhiều tảng đá lớn chồng chất lên nhau, gọi là hòn Bà, sách Ðại Nam nhất thống chí gọi là "Ghềnh Thạch Bàn." Bên ngoài cửa biển, đối diện với hòn Bà và lớn hơn hòn Bà là hòn Ông, cũng nhiều đá nhưng có cây cối xanh tốt.

Châu Ổ

Địa danh nay là thị trấn huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.

Mũi Cây Quýt

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Mũi Cây Quýt, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Tổng Binh

Tên một mũi đất thuộc Quảng Ngãi (?)

Cỏ ngựa

Còn gọi là cỏ roi ngựa, một loại cây lâu năm, thân mảnh, cao chừng 1m, có hoa nhỏ màu tím nở thành cụm. Cây có thể dùng làm thuốc.

Chú thích chung

Có bản chép: chạy quanh.

Gành Cả

Tên một làng biển nay thuộc xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.

Mỹ Giảng

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Mỹ Giảng, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Vũng Tàu

Một vũng biển thuộc Sa Kỳ, tỉnh Quảng Ngãi.

Châu Me

Một địa danh thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Châu Me là tên một con sông ở Quảng Ngãi, chảy ra biển Đông bằng cửa Sa Kỳ, đồng thời là tên một cái chợ tập nập, là đầu mối gom hàng để bán cho ngư dân và cho những thương thuyền.

Lò Rượu

Tên một hang đá thuộc cụm "đá Ông Câu" ở bờ Nam cửa biển Sa Kỳ, thuộc thôn An Vĩnh, xã Tịnh Kỳ, huyện Sơn Tịnh, cách tỉnh lỵ Quảng Ngãi 16km về phía Đông Bắc. Tương truyền ngày xưa, lúc vùng này còn là bể, có một ông khổng lồ gánh đá lấp cửa biển chỉ còn một đôi gánh nữa là xong nhưng vì có một gánh đá quá nặng, khi bước chân qua cửa biển, đòn gánh bị gãy, đá đổ hai bên cửa nay thành hai quả núi. Dấu chân ông khổng lồ còn in rõ và hang đá là lò nấu rượu của ông.

Hòn Nhàn

Tên một hòn đảo nhỏ thuộc vùng biển Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.

Bàn Than

Tên một hòn đảo chìm nằm cách bờ biển khu du lịch biển Mỹ Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi khoảng 6km về phía Đông, địa hình đá trầm tích không bằng phẳng với tổng diện tích khoảng trên 4ha, hiện đang được đưa vào khai thác du lịch.

Lý Sơn

Địa danh nay là một huyện đảo thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Đây là một cụm đảo gồm Lý Sơn (tên dân gian là cù lao Ré), hòn Bé (cù lao Bờ Bãi) nằm ở phía Bắc, và hòn Mù Cu ở phía Đông. Trong số ba đảo này thì cù lao Ré là đảo lớn nhất. Sở dĩ có tên gọi như vậy vì xưa kia dân đảo này dùng nhiều dây ré dùng để buộc đồ rất dai và bền chắc. Đại Nam nhất thống chí chép: “Cù Lao Ré ở giữa biển, cách huyện Bình Sơn 65 dặm về hướng Đông, xung quanh núi cao, ở giữa trũng xuống ước mấy chục mẫu, nhân dân hai phường Vĩnh An và An Hải ở tại đây. Phía Đông Bắc có động, trên động có chùa mấy gian, có giếng đá, bên hữu động có giếng nước trong veo, chung quanh cây cối xanh tươi…”. Đây là một địa điểm du lịch rất đẹp, đồng thời nổi tiếng với đặc sản gỏi tỏi, được mệnh danh là "vương quốc tỏi."

Sa Kỳ

Tên một cửa biển ở Quảng Ngãi, nay thuộc xã Bình Châu, huyện Bình Sơn. Cửa Sa Kỳ là nơi đổ ra biển của các con sông Châu Me Đông, Diêm Điềm, Chợ Mới – Mỹ Khê… Hiện nay Sa Kỳ là một cảng biển quan trọng thuộc khu công nghiệp Dung Quất.

Quảng Ngãi

Địa danh nay là một tỉnh nằm ở duyên hải Nam Trung Bộ, nằm hai bên bờ sông Trà Khúc, được mệnh danh là vùng đất Núi Ấn Sông Trà. Quảng Ngãi là mảnh đất có bề dày lịch sử về văn hóa Sa Huỳnh và văn hóa Chăm Pa, đặc biệt là hệ thống thành lũy Chàm. Tại đây cũng nổi tiếng cả nước với đặc sản đường mía (đường phèn, đường phổi, mạch nha…) và tỏi ở Lý Sơn.

Trà Khúc

Tên con sông lớn nhất chảy qua các huyện Sơn Hà, Sơn Tịnh, Tư Nghĩa, thành phố Quảng Ngãi thuộc tỉnh Quảng Ngãi và đổ ra cửa Đại Cổ Lũy. Sông Trà Khúc và núi Thiên Ấn là biểu tượng của tỉnh Quảng Ngãi, còn gọi là vùng đất núi Ấn sông Trà.

Núi Thiên Ấn

Gọi tắt là núi Ấn, dân gian còn gọi là núi Hó, là một ngọn núi nằm ở tả ngạn sông Trà Khúc, cao chừng 100m, bốn phía sườn có hình thang cân như chiếc ấn niêm cạnh dòng sông nên người xưa gọi là Thiên Ấn Niêm Hà. Cùng với sông Trà, núi Ấn được xem là biểu tượng của Quảng Ngãi, vì thế Quảng Ngãi còn được gọi là vùng đất núi Ấn sông Trà.

Hòn Sụp

Một đảo đá nhỏ gần cửa biển Sa Huỳnh, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi.

Tư lương

Tư: lo nghĩ. Lương: đo lường. Tư lương: Đoán trước sự thể về sau. Đạo học ngày nay đã chán rồi Mười người đi học, chín người thôi Cô hàng bán sách lim dim ngủ Thầy khóa tư lương nhấp nhổm ngồi (Đạo học ngày nay – Tú Xương)

Mỹ Á

Một cửa biển nay thuộc xã Phổ Quang, huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi.

Cửa Cạn

Một cửa biển nhỏ thuộc quận Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi.

Hàng Thương

Một cửa biển nhỏ thuộc huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi.

Bãi Trường

Bãi Trường Sa. Đại Nam nhất thống chí, quyển chép về tỉnh Quảng Ngãi có đoạn: “Trên đảo có bãi Trường Sa, kéo dài không biết mấy ngàn dặm, tục danh là Vạn Lý Trường Sa…”

Xích Thố

Tên một con ngựa nổi tiếng trong Tam Quốc Diễn Nghĩa của tác giả La Quán Trung. Con ngựa này dài một trượng, cao tám thước, màu đỏ rực như lửa (nên gọi là Xích Thố), tuyệt không có một sợi lông tạp, ngày đi ngàn dặm, trèo non vượt suối dễ dàng. Ngựa Xích Thố ban đầu của Đổng Trác, sau đó Đổng Trác tặng lại cho Lã Bố. Lúc Lã Bố chết, nó được Tào Tháo cho người chăm sóc, sau trao lại cho Quan Công. Khi Quan Công mất thì ngựa cũng nhịn ăn mà chết theo. Về sau, tên Xích Thố thường dùng để chỉ ngựa hay.

Sa Huỳnh

Một địa danh thuộc địa phận hai xã Phổ Châu và Phổ Thạnh của huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi. Trước đây, địa danh này có tên là Sa Hoàng (bãi cát vàng), song vì chữ Hoàng trùng tên với chúa Nguyễn Hoàng nên đọc trại ra thành Sa Huỳnh. Nơi đây nổi tiếng với nền văn hóa Sa Huỳnh – một trong ba cái nôi của nền văn minh Việt Nam cổ xưa, cùng với văn hóa Đông Sơn và văn hóa Óc Eo.

Tam Quan

Thị trấn phía bắc tỉnh Bình Định, thuộc huyện Hoài Nhơn. Đây nổi tiếng là "xứ dừa" của Bình Định.

Nam thanh nữ tú

Đảo ngữ của "nam tú nữ thanh," có nghĩa là nam thì khôi ngô tuấn tú, nữ thì dịu dàng, thanh cao.

Từ Phú

Một mũi đất nằm bên cạnh cửa An Dũ, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Nơi đây ngày xưa có nghề truyền thống là sản xuất đồ gốm.

Ghè

Đồ đựng (nước, rượu, lúa gạo) làm bằng đất hoặc sành sứ, sau này thì có làm bằng xi măng.

Núi Hương

Tên một ngọn núi nhỏ nay thuộc địa phận xã Hoài Hương, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, nơi sông Lại Giang đổ ra cửa biển An Dũ.

Gành Trọc

Tên một ghềnh đá thuộc thôn Châu Me, xã Phổ Châu, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi. Đi từ Bắc xuống Nam, đây là một gành đá cuối cùng của tỉnh Quảng Ngãi, cách thành phố Quảng Ngãi khoảng 60 km về phía nam.

Lộ Diêu

Còn gọi là Lộ Giao, một bến thuyền nay thuộc địa phận xã Hoài Mỹ, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định.

Lố

Đảo nhỏ hoặc núi đá nhô ra biển.

Hòn Tranh

Một hòn đảo nhỏ gần bờ, án ngữ cửa biển Hà Ra (nay đã bị bồi lấp) thuộc Quy Nhơn, Bình Định. Khi thủy triều xuống người ta có thể đi bộ từ bờ ra đảo rất dễ dàng. Đảo này có tên gọi là Hòn Tranh vì trên đảo chủ yếu là cỏ tranh, chà là và một số loài cỏ khác sinh sống. Đảo còn được gọi là Hòn Quy vì nhìn giống con rùa.

Hà Ra

Một cửa biển thuộc xã Mỹ Đức, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. Dưới triều Minh Mạng, đây là một cửa biển quan trọng, có đặt đồn biên phòng. Ngày nay cửa đã bị bồi lấp.

Trà Ổ

Còn có tên là Trà Ô, Châu Trúc hoặc Bàu Bàng, tên một cái đầm thuộc khu vực các xã Mỹ Thắng, Mỹ Lợi, Mỹ Đức và Mỹ Thọ, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. Đầm Trà Ổ nằm giữa vùng bằng phẳng, được bao bọc bởi những dãy núi cao thấp trập trùng ở phía Bắc, phía Tây và phía Nam. Trà Ổ là một trong những cảnh quan sinh thái tạo nên vẻ đẹp duyên dáng, nên thơ của Bình Định.

Chú thích chung

Có nguồn chú giải: [Gành Mét] còn có tên Gành Mác nằm trong thắng cảnh Bạch Sa động, Quảng Ngãi.

Hòn Đụn

Một hòn đảo thuộc xã Mỹ An, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định.

Hòn Ông Già

Một hòn đảo nhỏ thuộc xã Nhơn Châu, Quy Nhơn, Bình Định, gần Cù Lao Xanh.

Vi Rồng

Một thắng cảnh thuộc thôn Long Phụng, xã Mỹ Thọ, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định ngày nay. Đây là một ghềnh đá nhô ra biển chừng 20m, chính giữa hòn đá lớn nhô lên, ngày đêm nước biển xô vào rồi lại trào ra miệng như rồng phun nước trắng xóa. Mũi Vi Rồng là một thắng cảnh nổi tiếng của tỉnh Bình Định.

Hòn Lan

Một hòn đảo nhỏ thuộc địa phận thôn Vĩnh Lợi, xã Mỹ Thành, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định.

Nước Ngọt

Tên chữ là Đạm Thủy, một cái đầm nằm trên ranh giới phía Đông của xã Mỹ Chánh, huyện Phù Mỹ và xã Cát Minh, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định, đồng thời cũng là tên mũi đất ở đó. Người ta kể rằng, vào thời kỳ Nguyễn Ánh đang phải trốn chạy quân Tây Sơn, có lần hết nước uống, phải cho thuyền cập cửa Đề Gi nhưng không dám vào làng gặp dân vì sợ bị lộ. Nước đầm mặn không uống được, ông ngửa mặt lên trời khấn: "Nếu mệnh trời của họ Nguyễn chưa dứt thì xin ban cho nước ngọt," rồi cho đào sâu xuống thì gặp mạch nước ngọt, vì vậy thành tên đầm.

Hòn Khô

Một hòn đảo nhỏ nằm ngay trước mặt xã bán đảo Nhơn Hải, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định ngày nay. Đảo còn có tên là Hòn Rùa, vì bãi cát nhỏ khoảng giữa đảo là khu vực bảo tồn rùa biển với bãi đẻ của rùa. Hiện nay Hòn Khô là một địa điểm du lịch của tỉnh Bình Định.

Suối Bún

Một khe suối trên núi Bà, gần hòn Vọng Phu, tỉnh Bình Định.

Vũng Tô

Một trong vài vũng nhỏ (Vũng Tô, Vũng Bấc, Vũng Nồm) nơi núi Bà (Bình Định) chạy sát biển, tạo thành những gành đá gồ ghề.

Ông Ầm

Tên một hòn núi đá nhỏ thuộc xã Cát Hải, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định hiện nay.

Cách Thử

Tên khác là Kẻ Thử, một cửa biển thuộc Bình Định trước đây (nay đã bị lấp). Tương truyền ngày xưa nơi đây ghe thuyền ra vào tấp nập. Chẳng những chỉ có thương gia bốn phương giao dịch với nhau, mà người cõi âm cũng đến mua hàng hóa. Người trần không biết, bán hàng lấy tiền, nhưng đem về nhà mở ra đếm lại, thì thấy toàn giấy tiền vàng bạc. Để khỏi bị thiệt thòi người ta mới bày ra cách thử tiền: Lấy một chậu nước bỏ tiền vào, đồng nào chìm tức là tiền thiệt, đồng nào nổi là tiền giấy. Nhân cách thử tiền ấy mà cửa biển lấy tên là Cách Thử.

Hòn Vọng Phu

Hai khối đá, một cao, một thấp trông giống một người đàn bà tay dắt đứa con đang đứng ngóng nhìn ra khơi xa trên đỉnh núi Bà, thuộc thôn Chánh Oai, xã Cát Hải, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định.

Vũng Nồm

Địa danh thuộc xã Nhơn Lý, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định hiện nay, còn có tên là thôn Xương Lý.

Vũng Bấc

Một địa danh thuộc xã Nhơn Lý, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định hiện nay, còn có tên là thôn Hưng Lương.

Hòn Cỏ

Một cù lao nhỏ nằm án ngữ trước Vũng Nồm và Vũng Bấc, thuộc thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định. Có tên như vậy vì trước đây nơi này có nhiều cỏ tranh, nhân dân ta thường lấy lợp nhà.

Hòn Cân

Một hòn đảo nằm án ngữ trước Vũng Bấc và Vũng Nồm, tỉnh Bình Định, thuộc cụm Đảo Hòn Cân. Cụm gồm 5 đảo nhỏ trong đó có Hòn ông Căn là điểm A9 trong 12 điểm để xác định đường cơ sở của nước ta.

Nam Lò

Loại gió Nam thổi vào mùa hè ở Bình Định. Gió thổi rất mạnh, nhiều khi thổi trốc cả cây cối, nhà cửa. Vùng biển dọc theo triền phía đông bán đảo Triều Châu, ngọn gió thổi lại còn mạnh gấp bội, nhất là tại Eo Vượt. Ghe thuyền đi qua gặp lúc Nam Lò thổi mạnh thì khó tránh khỏi tai nạn.

Eo Vượt

Cũng viết là Eo Vược, tên một dải núi dài khoảng hai cây số, bề ngang hẹp độ nửa cây, nối liền bán đảo Phương Mai và dãy Triều Châu thuộc tỉnh Bình Định. Giải thích tên gọi và hình dạnh của eo núi, truyền thuyết dân gian kể rằng, ngày xưa đầm Thị Nại không ăn sâu vào bán đảo như hiện nay. Một hôm có ông khổng lồ đến đây be bờ tát cá trong đầm. Thình lình có một con cá vược rất lớn tung mình vọt qua núi. Ông khổng lồ chạy theo nhưng chụp không được. Tức quá, ông dậm chân, khiến đất núi sụp xuống. Vết chân của ông chính là vùng biển ăn sát phía Tây dải núi. Không hiểu vì truyền thuyết khổng lồ tát cá hay vì hình dáng giống cái gàu mà vũng nước có tên gọi Sòng Tát Khổng Lồ, còn dải núi sau đó có tên là Eo Vược.

Vũng San Hô

Một vũng biển nhỏ nằm dọc theo bán đảo Triều Châu, tỉnh Bình Định, có nhiều san hô. Trên bờ vũng có một làng cũng lấy tên là San Hô. Dân cư thường lấy san hô ở vũng bán cho thợ hầm vôi.

Mũi Mác

Tức mũi Yến, một mũi đá nhọn hoắc đâm thẳng vào Nam, là là điểm cuối của dãy Triều Châu thuộc tỉnh Bình Định.

Hòn Mai

Một hòn núi thấp thuộc dãy Triều Châu, tỉnh Bình Định.

Thị Nại

Còn có tên là Thi Nại hoặc cửa Giã, một cửa biển nằm ở Bình Định trước kia, nay đã bị phù sa bồi lấp thành đầm Thị Nại thuộc thành phố Quy Nhơn. Tại đây từng xảy ra nhiều trận thủy chiến khốc liệt: trận Giáp Thân (1284) giữa quân Thoát Hoan (Mông Cổ) và thủy quân Chiêm Thành, các trận Nhâm Tý (1792), Quý Sửu (1793), Kỷ Tỵ (1799)… giữa quân Nguyễn Ánh và quân Tây Sơn. Ngày nay Thị Nại là một danh thắng của tỉnh Bình Định.

Cù lao Xanh

Cách thành phố Quy Nhơn tỉnh Bình Định chừng 13 hải lý về phía Đông Nam, Cù lao Xanh là một trong 4 xã đảo và bán đảo nằm gần vịnh Xuân Đài, thuộc xã Nhơn Châu ở phía Đông Nam của Quy Nhơn. Đảo có diện tích 365 ha, gồm các thôn: thôn Tây, thôn Trung, thôn Đông. Đảo cách Sông Cầu – Phú Yên 6 km, được sáp nhập về Quy Nhơn sau năm 1975. Năm 1890, người Pháp đã xây dựng ở đây một ngọn hải đăng sớm nhất và hiện đại nhất Đông Dương. Hải đăng cao 118 m so với mực nước biển. Đứng từ trên đỉnh núi dưới chân ngọn hải đăng nhìn xuống, Cù Lao Xanh trông như một bức tranh với màu xanh chủ đạo trải dài từ những ngọn dừa đong đưa trong gió, lan tỏa trên những cây bàng non chạy dọc bờ biển và ngút ngát trên mặt biển mênh mang bất tận. Bãi trước là cát trắng nhìn vào đất liền, nơi cư dân trên đảo sinh sống, còn bãi sau toàn đá. Những tảng đá khổng lồ xếp chồng lên nhau quanh năm chống chọi với gió hú và sóng gầm.

Vũng Mú

Một địa danh nay thuộc thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên. Đây là một vùng biển dồi dào tôm cá.

Ghềnh

Cũng gọi là gành, chỗ lòng sông hoặc biển có đá lởm chởm nằm chắn ngang làm nước dồn lại, chảy xiết. Ở nước ta có nhiều địa danh có chữ Gành hoặc Ghềnh như Gành Son, Gành Hào, Gành Cả, Gành Ráng…

Cù Mông

Một con đèo rất hiểm trở nằm giáp ranh giữa hai tỉnh Phú Yên và Bình Định. Đường đèo rất dốc, có nhiều cua gấp, hai bên là núi cao. Trước đây khi chưa có tuyến đường Quy Nhơn-Sông Cầu thì đèo là con đường chính để qua lại giữa hai tỉnh.

Mũi Gành Ba

Còn gọi là mũi Vũng Trích, một mũi đất nhô ra ở phía Bắc bán đảo bao bọc vịnh Xuân Đài về phía Đông, phía Bắc mũi Ông Diên, thuộc địa phận huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Yên.

Cảnh Dương

Một địa danh thuộc phủ Phú Yên ngày trước. Sách Phủ biên tạp lục chép: "Các thuộc Kim Hộ, Sông Ba, Cảnh Dương, Phú Lộc, Tân Dân phủ Phú Yên, số người, số vàng, tiền gạo như sau: Chính hộ, khách hộ 1.154 người, trừ các chức, lính các thuyền, các hạng nhiêu học, tiểu sai, cùng, đào còn thực nạp 960 người. Sai dư là 10 hốt 1 lạng 5 đồng cân 7 phân vàng, hai lễ phu hầu là 2 lạng 3 phân 5 ly vàng, tiết liệu là 1 hốt 5 lạng 9 đồng cân 5 phân vàng.”

Gành Móm

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Gành Móm, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Vũng La

Một địa danh nay thuộc xã Xuân Phương, thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên. Ở đây có hai mỏm núi nhô ra biển nên cá thường vào ẩn trú. Mỗi lần có mẻ cá dạt vào, ngư dân hô hoán la to, báo hiệu cùng nhau đem thuyền lưới ra bắt, lệ ấy thành quen, từ đó có tên là Vũng La.

Vũng Lấm

Còn gọi là Vũng Lắm, Ao Xóm Lưới, một địa danh nay thuộc thôn Tân Thạnh, xã Xuân Thọ 2, huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Yên. Gọi là Vũng Lấm vì dọc theo bờ vũng này toàn đất bùn. Phía Đông vũng có cửa thông ra biển, thời xưa tấp nập thương thuyền vào ra buôn bán, trao đổi phẩm vật. Thời bình, Vũng Lấm là thương cảng sầm uất, thời chiến nó trở thành một quân cảng quan trọng. Vịnh Xuân Đài – Vũng Lấm là nơi các văn thân Cần Vương dùng làm căn cứ địa kháng Pháp.

Xuân Đài

Hoặc Sơn Đài, tên một ngọn đèo nay thuộc xã Xuân Thọ 2, huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Yên, là ranh giới tự nhiên giữa xã An Dân (huyện Tuy An) và xã Xuân Thọ (huyện Sông Cầu) trước đây. Tại đây có một vịnh biển dài khoảng 50 cây số, với nhiều gành đá, bãi cát rất đẹp, cũng tên là vịnh Xuân Đài.

Hòn Yến

Tên một đảo đá cao nằm ngoài khơi xã An Hòa, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Ngày xưa nơi đây có rất nhiều chim yến đến làm tổ, nên có tên gọi như vậy. Hiện nay Hòn Yến được xem là một thắng cảnh độc đáo của Phú Yên.

Sông Cầu

Một địa danh thuộc tỉnh Phú Yên, nay là thị xã cực bắc của tỉnh. Tại đây trồng rất nhiều dừa và có nhiều sản vật từ dừa. Sông Cầu cũng có nhiều lễ hội tiêu biểu mang đậm bản sắc văn hoá địa phương như lễ hội cầu ngư, lễ hội Sông nước Tam Giang được tổ chức vào mồng 5 và mồng 6 tháng Giêng âm lịch…

Chú thích chung

Có bản chép: Hố Trầu.

Mái Nhà

Còn gọi là Cù Lao Mái Nhà hoặc Hòn Lao Mái Nhà, một hòn đảo nhỏ thuộc xã An Hải, huyện Tuy An, Phú Yên, cách đầm Ô Loan hơn 4 km. Cách đây hơn 20 năm, trên đảo đã có người ở nhưng do điều kiện địa lý cách trở nên hòn đảo này vẫn còn rất xa lạ với nhiều người, ngay cả với dân địa phương. Đảo có diện tích khoảng 1,2 km², xung quanh được bao bọc bởi dãy núi cao trập trùng, có hang đá và bãi biển đẹp hoang sơ.

Cát Xối

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Cát Xối, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Chú thích chung

Câu này có bản chép: Mái nhà gác xối liền nhau.

Tợ

Tựa như, giống như (phương ngữ Nam Bộ).

Chú thích chung

Tục truyền khi xưa Cao Biền chết chôn ở đây. Điều này không đúng với lịch sử.

Ma Liên

Tên một làng biển nay thuộc thôn Mỹ Quang, xã An Chấn, thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên. Tại đây có chợ Ma Liên (nay là chợ Mỹ Quang). Ngày xưa, ranh giới giữa hai làng Phú Quý (Mỹ Quang hiện nay) và Long Thủy có một bãi cát rộng làm nơi chôn cất người chết, rất nhiều mồ mả. Theo truyền thuyết, xưa thường hay có người âm trà trộn vào đi chợ.

Chú thích chung

Các hòn đảo này đều nằm phía ngoài bãi biển Ma Liên.

Chóp Chài

Một ngọn núi cao 391 mét, nổi lên giữa đồng bằng Tuy Hòa, thuộc địa phận xã Bình Kiến, ngoại ô thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên. Núi Chóp Chài có hình dáng khá vuông vức, trông tựa như một kim tự tháp. Đứng trên đỉnh núi sẽ có được tầm nhìn bao quát tới biển và vùng đồng bằng dưới chân núi.

Bãi Dinh

Tên gọi xưa của bãi biển Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên.

Tháp Nhạn

Tên dân gian còn gọi là tháp Dinh hoặc Dinh Ông, một tòa tháp Chăm nằm trên núi Nhạn, thắng cảnh tiêu biểu của Tuy Hòa, tỉnh lị của Phú Yên. Tháp được người Chăm sinh sống ở lưu vực châu thổ sông Ba xây dựng nên vào khoảng thế kỉ 11-12. Qua sự tàn phá của thời gian và chiến tranh, nhiều phần của tháp bị hư hỏng nặng, hiện đã được trùng tu lại.

Tuy Hòa

Một địa danh nay là thành phố trực thuộc tỉnh Phú Yên, được mệnh danh là vựa lúa của miền Trung. Tại đây có nhiều thắng cảnh tự nhiên tuyệt đẹp do thiên nhiên ban tặng, những dòng sông uốn lượn quanh dãy Trường Sơn, tạo nên nhiều đầm, phá, vịnh, vũng tuyệt đẹp.

Sông Đà Nông

Con sông lớn thứ ba ở tỉnh Phú Yên, dài 86 km, bắt nguồn từ vùng núi Hòn Du thuộc dãy núi Trường Sơn ở phía Tây huyện Tây Hòa, chảy qua huyện Đông Hòa và đổ ra biển Đông ở cửa Đà Nông. Sông có các chi lưu là sông Bánh Lái và sông Trong.

Hòn Khô

Một địa danh thuộc xã Hòa Hiệp Nam, huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên hiện nay.

Mũi Đại Lãnh

Còn có tên gọi khác là Mũi Nạy, Mũi Ba, Mũi Điện, Cap Varella (đặt theo tên một tướng giặc Pháp tự cho có công phát hiện nơi này), thuộc địa phận thôn Phước Tân, xã Hòa Tâm, huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên. Đây là một nhánh của dãy Trường Sơn đâm ra biển. Trên mũi có ngọn hải đăng lớn chỉ đường cho tàu thuyền trong khu vực. Đây được xem là điểm cực Đông, nơi đón ánh nắng đầu tiên của nước ta.

Núi Đá Bia

Tên chữ là Thạch Bi Sơn, dân gian cũng gọi là núi Ông hoặc Đá Chồng, ngọn núi cao nhất trong khối núi Đại Lãnh thuộc dãy Đèo Cả, một thời là cột mốc biên giới của Đại Việt xưa. Đá Bia nằm ở xã Hòa Xuân Nam, huyện Đông Hòa, phía Nam tỉnh Phú Yên, nổi tiếng vì tảng đá Bia khổng lồ cao khoảng 80 m trên đỉnh núi, đứng cách xa vẫn nhìn thấy. Có tên như vậy vì tương truyền vào năm 1471, khi thân chinh cầm quân tấn công Chăm Pa, vua Lê Thánh Tông dừng tại chân núi, cho quân lính trèo lên khắc tên, ghi rõ cương vực Đại Việt tại nơi này.

Vũng Rô

Tên cũ là Ô Rô, một vịnh nhỏ thuộc xã Hòa Xuân Nam, huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên, nằm ngay sát rìa dãy núi Đèo Cả. Vịnh là ranh giới tự nhiên trên biển giữa Phú Yên với Khánh Hòa. Hiện nay Vũng Rô là một cảng biển lớn, đồng thời là một điểm đến du lịch nổi tiếng của tỉnh Phú Yên.

Gió nồm

Loại gió mát và ẩm ướt thổi từ phía đông nam tới, thường vào mùa hạ.

Gió mùa Đông Bắc

Tên gọi dân gian là gió bấc, một loại gió lạnh thổi vào mùa đông, thường kèm theo mưa phùn.

Hòn Nưa

Một hòn đảo nằm phía nam vịnh Vũng Rô, có đỉnh cao 105 m so với mực nước biển. Một bên sườn là cây cối tương đối xanh tốt, bên còn lại là vách đá dựng đứng. Đại Nam nhất thống chí ghi Hòn Nưa là Trụ tự – là cột mốc tự nhiên chia ranh giới hành chính trước đây giữa Đại Việt và Chiêm Thành. Ngày nay Hòn Nưa là một địa điểm du lịch với bãi tắm, rạn san hô…

Bãi Võ

Tên gọi xưa kia của bãi biển Đại Lãnh, thuộc tỉnh Phú Yên.

Hòn Gầm

Một hòn đảo nhỏ nằm trong vịnh Đầm Môn, thuộc tỉnh Khánh Hòa. Có tên gọi như vậy vì đây là hòn đảo đầy đá, sóng vỗ ầm ầm quanh năm. Vào mùa gió Tây Nam, người địa phương thường đến dựng lều để bắt cá, tôm, khi hết mùa gió thì rời đi.

Bãi Cát Thắm

Một bãi biển dài thuộc huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa, hiện đang được đầu tư xây dựng thành khu du lịch sinh thái.

Hòn Đầu

Còn gọi là Hòn Đôi, một hòn đảo nằm ở ngoài khơi Mũi Đôi, thuộc huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa. Có tên gọi như vậy ở đây có nhiều cụm đá xếp thành những hình dạng kì lạ, đẹp mắt. Xưa trên đảo có nhiều đồi mồi sinh sống, nên còn có tên là hòn Đồi Mồi. Theo Đại Nam nhất thống trí: Đầm Đại Mạo (hay đầm Đồi Mồi): ở phía đông huyện Quảng Phước gần bờ biển. Gần bờ đầm có hòn đảo có rất nhiều con đồi mồi. Ngày nay Mũi Đôi – Hòn Đầu là một danh thắng của tỉnh Khánh Hòa.

Bà Gia

Tên một cái đầm thuộc Ninh Hoà, tỉnh Khánh Hoà, cách đảo Hòn Gầm khoảng 20 cây số.

Chú thích chung

Hòn Gầm và đầm Bà Gia cách nhau chỉ hai mươi cây số, nhưng nếu biển động thì đi mất bảy ngày.

Xa Cừ

Một hòn núi thuộc tỉnh Khánh Hoà, có màu sắc óng ánh như xa cừ (xà cừ) khi mặt trời xuống.

Bãi Giếng

Một bán đảo nằm trên vịnh Vân Phong, thuộc thôn Khải Lương, Xã Vạn Thạnh, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa. Thật ra tên gốc là Bảy Giếng, nhưng sau bị gọi chệch đi thành Bãi Giếng.

Vũng Trâu Nằm

Một vũng nhỏ nằm trong vịnh Vân Phong, thuộc huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hoà, được bán đảo Hòn Nhạn che chắn.

Hòn Khói

Một bán đảo nằm cách thị trấn Ninh Hoà, huyện Ninh Hoà, tỉnh Khánh Hoà chừng 10km về hướng Đông Bắc. Có tài liệu chép rằng xưa kia tại đây là cửa biển quan trọng, triều đình nhà Nguyễn cho đặt quan trấn phòng ngự, trên đỉnh núi có chất củi khô, khi nào có giặc bể vào cướp bóc thì quan trấn ra lệnh đốt lửa un khói làm hiệu để gọi quân tiếp viện. Vì vậy nơi này có tên là Hòn Khói, tên chữ là Yên Cang. Ngày nay, Hòn Khói là một bán đảo đẹp, cảnh quan hấp dẫn, nơi có nhiều chim yến làm tổ của tỉnh Khánh Hoà, đồng thời cũng là vựa muối của cả nước.

Cứt Chim

Một hòn đảo nhỏ nằm trong vịnh Cù Huân, về hướng Đông Bắc của bãi biển Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà.

Hòn Bạc

Một hòn đảo nhỏ thuộc Ninh Hoà, tỉnh Khánh Hoà. Đứng tại hòn Bạc thấy Nha Trang, nhưng nếu quay mũi ghe về phía tay phải sẽ vào vịnh Nha Phu.

Mũi Cây Sung

Một trong nhiều mũi đá nằm duới chân núi Hòn Hèo thuộc tỉnh Khánh Hoà.

Chà Là

Một hòn đảo nhỏ nằm vào phía bắc vịnh Nha Phu (tiếp giáp giữa vịnh Nha Trang và vịnh Vân Phong – thuộc tỉnh Khánh Hòa).

Nha Trang

Một địa danh thuộc tỉnh Khánh Hòa, hiện là một thành phố biển nổi tiếng không chỉ ở nước ta mà trên cả thế giới về du lịch biển, đồng thời là một trong những trung tâm kinh tế của cả nước. Theo nhiều nhà nghiên cứu, tên "Nha Trang" được hình thành do cách đọc của người Việt phỏng theo âm một địa danh Chăm vốn có trước là Ya Trang hay Ea Trang (có nghĩa là "sông Lau," tiếng người Chăm gọi sông Cái chảy qua Nha Trang ngày nay, vì chỗ con sông này đổ ra biển mọc rất nhiều cây lau). Từ tên sông, sau chỉ rộng ra vùng đất từ năm 1653.

Trường Tây

Tục danh là xóm Chụt, một vạn chài nằm bên cửa Bé trước đây thuộc xã Vĩnh Nguyên, huyện Vĩnh Xương, nay thuộc phường Vĩnh Nguyên, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Nơi đây từ lâu người ta đã bán những mặt hàng dành cho ghe thuyền đi biển: đệm buồm, dây neo, dây chằng, phao lưới… Chụt vốn có nghĩa là "vũng nhỏ ở dựa gành có thể cho ghe thuyền núp gió" (Đại Nam quấc âm tự vị).

Hòn Miễu

Một trong bốn hòn đảo nằm ở phía Nam hòn Tre, thuộc vịnh Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà – gồm hòn Miễu, hòn Tằm, hòn Một và hòn Mun. Trong số bốn đảo nhỏ này, hòn Miễu là nơi dân cư tập trung khá đông đúc từ hàng trăm năm nay, vì đây là hòn đảo gần bờ nhất. Về hành chính, hòn Miễu thuộc thôn Trí Nguyên, phường Vĩnh Nguyên, thành phố Nha Trang. Vì thế, người ta cũng gọi hòn Miếu là đảo Trí Nguyên. Bãi biển trên hòn Miễu được gọi là bãi Miễu.

Hòn Nội

Một hòn đảo thuộc tỉnh Khánh Hòa, cùng với Hòn Ngoại (nằm ở ngoài) là hai hòn đảo có nhiều tổ yến nhất. Ngoài ra Hòn Nội còn là nơi có bãi tắm đôi rất độc đáo.

Bãi Dài

Một bãi biển nằm giữa Cam Ranh và Nha Trang, thuộc xã Cam Hải Đông, huyện Cam Lâm, thành phố Cam Ranh, tỉnh Khánh Hoà. Bãi Dài ngày nay là một điểm đến du lịch của tỉnh Khánh Hoà.

Con Nghê

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Con Nghê, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Hòn Tý

Còn gọi là hòn Chút, một hòn đảo thuộc thôn Bình Hưng, xã Cam Bình, thành phố Cam Ranh, tỉnh Khánh Hoà.

Cam Ranh

Một địa danh của tỉnh Khánh Hoà, nay là thành phố Cam Ranh, nằm bên bờ vịnh Cam Ranh, được xem là vịnh tự nhiên tốt nhất Đông Nam Á. Cảng Cam Ranh có một vai trò quân sự và chính trị hết sức quan trọng, đồng thời vùng đất này có tiềm năng du lịch rất lớn. Tên gọi Cam Ranh xuất phát từ địa danh Kamran trong tiếng Chăm. Trong các bản đồ và sổ sách bằng chữ Hán dưới thời Nguyễn, Cam Ranh được viết là 甘伶 (âm Nôm là Cam Ranh, còn âm Hán Việt là Cam Linh).

Mò O, Dỏ Tó

Các đảo nhỏ gần Hòn Tý ngoài khơi Cam Ranh.

Mũi Đá Vách

Một mũi đá thuộc huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận. Đây là một bức tường thành tự nhiên, dài hơn bốn cây số, rất hùng vĩ với những đợt sóng lớn tung bọt trắng xóa đập vào vách đá có độ cao từ 20-30m sừng sững dựng đứng nhô ra biển.

Vĩnh Hy

Tên cũ là Vũng Găng, một vịnh biển cách trung tâm thành phố Phan Rang – Tháp Chàm về hướng Đông Bắc hơn 40km. Vịnh nằm trong quần thể Vườn Quốc Gia núi Chúa, có tiềm năng du lịch rất lớn với các hòn đảo đa dạng, hiện đang được dần dần khai thác.

Hòn Chông

Một hòn đảo thuộc xã Thanh Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận.

Thái An

Một địa danh nay là thôn Thái An, xã Vĩnh Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận. Thôn này có tục danh là Bãi Lúa. Có một số giả thuyết về tục danh này: – Giả thuyết thứ nhất cho rằng dân chúng ở đây hay làm rẫy và gặt lúa thuê. Hàng năm, cứ đến mùa lúa, từ sáng sớm tinh sương, họ đi bộ từ miệt biển lên phía trên các làng để gặt lúa, đập lúa thuê, rồi chiều đến họ kéo nhau về, mang theo lúa công. Khi về đến đây thì đã mệt, họ ngồi tụ lại nghỉ chân, chia nhau lúa trước khi về nhà. – Giả thuyết thứ hai cho rằng trước kia tại ấp Thái An có thờ một vỏ lúa rất to, vỏ lúa của cái thời loài người chưa phải trồng trọt khó nhọc, lúa tự mọc ngoài đồng, khi chín thì tự lăn về cho loài người thụ hưởng. – Giả thuyết sau cùng cho rằng xưa kia có một đoàn ghe bầu của nhà nước chở lúa đi dọc bờ biển, đến vùng này chẳng may một chiếc bị chìm, viên quan tải lương bèn ra lệnh vớt lúa đem lên bãi phơi. Khi lúa khô và được thu góp lại, một số bị rớt lại trên bãi và sau một trận mưa, lúa mọc lên xanh cả bãi.

Ma Văn

Tên một cửa biển cũ thuộc tỉnh Ninh Thuận, thông với vùng biển mà hiện nay đã bị bồi lấp thành đầm Nại (hay đầm Phương Cựu) qua một khúc sông dài vào khoảng hai cây số gọi là sông Tri Thủy.

Phan Rang

Một địa danh thuộc tỉnh Ninh Thuận, nay là thành phố Phan Rang – Tháp Chàm (gọi tắt là Phan Rang). Vùng đất này từng là kinh đô Panduranga của Vương quốc Champa cổ.

Vũng Tròn

Một vũng biển nằm trên bờ biển đoạn từ vùng Cam Ranh chạy vào Cà Ná, thuộc thôn Vĩnh Tường, xã Phước Dinh, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Có tên như vậy vì vũng có hình gần như tròn.

Mũi Dinh

Tên một mũi đất (cũng là một ngọn núi) nhô ra biển, nay thuộc xã Phước Dinh, huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận, nằm cách Phan Rang khoảng 25km về phía Nam. Trên sườn núi có một ngọn hải đăng do người Pháp xây dựng để chỉ hướng cho tàu thuyền qua lại, nay vẫn còn.

Chín Vại

Có nguồn chú là "Chín bậc đá cao, địa danh ở Ninh Thuận." Chúng tôi chưa tìm ra thông tin cụ thể.

Chú thích chung

Ghe đi theo bờ biển mũi hướng về phía Tây, còn lái quay về phía Đông.

Cà Ná

Một địa danh nay là xã Cà Ná thuộc huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận. Biển ở đây nổi tiếng trong xanh, bãi cát trắng, là địa điểm lí tưởng để phát triển du lịch biển.

Khu Ông

Nơi có đền thờ và để nhiều cốt cá ông (cá voi).

Cù lao Câu

Còn gọi là Hòn Câu, một hòn đảo nhỏ ở xã Phước Thể, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận. Đảo cách đất liền chừng 7 hải lí và cách thành phố Phan Thiết khoảng 110 km về hướng Đông Bắc, có chiều dài trên 1.500 m, nơi rộng nhất gần 700 m, nơi cao nhất chỉ 7 m, nổi lên giữa biển khơi như một “chiến hạm.” Trên đảo ít có đất, chủ yếu là đá chồng tạo nên nhiều hình thù độc đáo, vì vậy đảo đang là điểm đến du lịch nổi tiếng của tỉnh.

Bực Lở

Một làng biển nằm dưới chân núi Vĩnh Tân, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận giáp ranh giữa tỉnh này và tỉnh Ninh Thuận.

Sông Lòng Sông

Tên một con sông chảy qua huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận.

Mũi Chọ

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Mũi Chọ, hãy đóng góp cho chúng tôi.

La Gàn

Mũi đất nay thuộc xã Bình Thạnh, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận. Đây là một làng chài nhỏ cách thị trấn Liên Hương chừng 7-8 km tính theo đường chim bay về phía Nam của huyện Tuy Phong. La Gàn phía đông giáp bờ biển, phía nam giáp xã Chí Công (Duồng). Ngoài đánh bắt hải sản, người địa phương còn sống bằng nghề làm rẫy và vườn. Mũi La Gàn nằm lấn ra ngoài biển tạo thành vòng cung nên là nơi rất thuận tiện cho ghe thuyền núp tránh bão hay chờ gió để ra khơi, nhất là về mùa đông. Nơi đây còn được biết đến với nhiều danh thắng và di tịch lịch sử như: chùa Cổ Thạch (chùa Hang), bãi đá sỏi Bảy Màu, bãi Cà Dược, đình Bình An… Hiện nay La Gàn là một trong những điểm đến của ngành du lịch Bình Thuận.

Gành Son

Một vịnh biển nay thuộc xã Chí Công, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận. Có tên như vậy vì ở đây có ghềnh đá màu đỏ như son. Gành Son hiện là một thắng cảnh du lịch có tiếng của Bình Thuận.

Trại Lưới

Tên một làng chài ven biển Bình Thuận.

Cửa Duồng

Một cửa biển nay thuộc huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận. "Duồng" là tiếng chỉ người Việt của người dân tộc Chăm. Cửa biển này có lẽ đã bị bồi lấp.

Phan Rí

Một địa danh thuộc tỉnh Bình Thuận, nay là thị trấn Phan Rí Cửa của huyện Tuy Phong, nằm ngay cửa sông Lũy. Địa danh Phan Rí có nguồn gốc từ tiếng Chăm Panrik.

Mũi Nhỏ

Một mũi đất do nhánh núi đâm ra biển ở tỉnh Bình Thuận.

Vũng Môn

Tên một con lạch ở xã Hoà Thắng, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận.

Đá Dựng

Tên một khúc sông Dinh chảy qua vùng nay là trung tâm thị xã La Gi, tỉnh Bình Thuận, có bờ là vách đá dựng đứng. Vào năm 1958, đập Đá Dựng được xây chắn ngang dòng sông Dinh nối với hai bờ Tân An và Tân Bình, dẫn nước vào đồng ruộng và cung cấp nước sinh hoạt cho toàn thị xã La Gi và ba xã Tân An, Tân Thiện, Tân Bình.

Hòn Hồng

Một ngọn núi sát biển thuộc thôn Hồng Chinh, nằm về phía Đông Bắc thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận. Núi có độ cao 236m.

Hòn Nghề

Tên một hòn đảo nhỏ thuộc xã Hòa Thắng, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận. Nơi đây hiện đang được đầu tư xây dựng khu du lịch.

Hòn Nôm, Quảng Thí

Hai hòn đảo nhỏ nằm ngoài khơi Mũi Né, tỉnh Bình Thuận.

Hòn Rơm

Một hòn núi nhỏ nay thuộc phường Mũi Né, thành phố Phan Thiết tỉnh Bình Thuận. Ngày nay, Hòn Rơm thực chất là một "tiểu khu" du lịch của Mũi Né, với cảnh quan đẹp trầm lắng, bãi tắm dài hơn 17 km, vẫn còn nguyên sơ, chưa có người ở và khai thác, gọi là Bãi sau Hòn Rơm. Tại đây, nước xanh trong vắt, sóng êm, không có đá ngầm. Vào mỗi buổi sáng hoặc buổi chiều, người ta có thể ngồi tại đây ngắm bình minh hay hoàng hôn; vào buổi tối nhìn trăng lên hay tổ chức lửa trại.

Mũi Né

Một địa danh nay thuộc thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận. Tên gọi Mũi Né xuất phát từ việc ngư dân đánh cá, mỗi khi đi biển gặp bão, thường đến đây tránh bão. Từ một dải bờ biển hoang vu với các đồi cát đỏ như sa mạc nằm rất xa đường giao thông, chỉ có lác đác vài xóm chài nghèo, ngày nay Mũi Né là trung tâm du lịch nổi tiếng của Bình Thuận, được đưa vào danh sách các khu du lịch cấp quốc gia.

Phú Hài

Một cửa sông đổ nước ra vịnh Phan Thiết, nay thuộc phường Phú Hài, thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận.

Phan Thiết

Một địa danh nay là tỉnh lị, trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và khoa học kỹ thuật của tỉnh Bình Thuận. Vùng đất này khi xưa thuộc vương quốc Chăm Pa, sau này sáp nhập vào Đại Việt. Tại đây có nhiều danh lam thắng cảnh như Mũi Né, Hòn Rơm, Lầu Ông Hoàng, đồi cát, núi Tà Cú…

Gành Thông

Một ghềnh đá nằm cạnh đảo Hòn Một, gần thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận.

Mũi Kê Gà

Còn gọi là mũi Khe Gà, Mũi Điện hoặc Mũi Đèn (do có ngọn hải đăng), một mũi đất nhô ra biển Đông, nay nằm ở xã Thuận Quý, thuộc huyện Hàm Thuận Nam, tỉnh Bình Thuận. Thật ra đây là một hòn đảo nhỏ cách đất liền khoảng 500 mét, tục gọi là Hòn Bà. Khi thủy triều lên thì Kê Gà bị cách biệt như một hải đảo nhưng khi nước rút xuống thì một dải cát hiện ra nối mũi với đất liền. Vào thời Pháp thuộc năm 1897 chính quyền Bảo hộ cho dựng một ngọn hải đăng cao bằng đá với bình diện tháp hình bát giác ở Kê Gà. Đèn soi đặt ở mực 65 mét, giúp tàu bè đi ngang cửa biển này. Ngọn hải đăng bắt đầu hoạt động năm 1900 và đến nay vẫn chiếu sáng.

Hòn Lan

Tên một mũi đất nhô ra biển thuộc tỉnh Bình Thuận, nằm về phía Tây của Hòn Bà (mũi Kê Gà) chừng ba cây số.

Cửa Cạn

Một cửa biển nay thuộc vùng biển Tân Thuận, huyện Hàm Thuận Nam, tỉnh Bình Thuận. Theo Đại Nam nhất thống chí thì cửa Cạn "có tên là cửa Thiên Môn, thời Nguyễn Trung Hưng có đặt đồn binh."

Tam Tân

Một địa danh nay thuộc huyện Hàm Tân, tỉnh Bình Thuận. Đây là đỉnh đồi cao nhất của thị xã La Gi, từ trên đỉnh có thể nhìn bao quát xuống biển.

La Gi

Địa danh nay là thị xã của tỉnh Bình Thuận, nằm ở ven biển. Đây là vùng đất giàu tài nguyên rừng, biển và cả khoáng sản. Cảng La Gi là một trong những cảng cá biển vào loại lớn nhất tỉnh Bình Thuận và khu vực.

Hòn Bà

Một hòn đảo nhô cao lên giữa biển Bình Thuận, cách bờ biển La Gi huyện Hàm Tân gần hai cây số về hướng Đông, cách Phan Thiết khoảng 70 km về phía Đông Nam. Nửa đầu thế kỷ 17, người Chăm xây dựng trên đảo một ngôi đền thờ nữ thần Thiên Y Thánh Mẫu để mong được Bà phù hộ, cứu giúp những người đi biển gặp nạn.

Rạn Gõ, Rạn Đập, Rạn Hồ

Các địa danh thuộc huyện Hàm Tân, tỉnh Bình Thuận. "Rạn" là những hòn núi đá nhỏ nhô lên giữa biển.

Hóc Kiểm

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Hóc Kiểm, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Hồ Tràm

Một dải bờ biển dài nằm giữa Long Hải và Bình Châu, trên địa bàn huyện Xuyên Mộc, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Đây là một bãi biển đẹp và còn hoang sơ, hiện nay đang được khai thác tiềm năng du lịch. Theo Gia Định thành thông chí: [Hải Động Hồ] Tục gọi là Hồ Tràm, cách trấn về phía đông bắc 227 dặm rưỡi. Nơi đây, động cát nối liền, cỏ cây xanh tốt, trong có hồ lớn xanh trong, nước đều ngọt cả, không khi nào khô, mọi người đều nhờ nước ấy.

Bãi Giống

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Bãi Giống, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Xích Ram

Một địa danh thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, ngày nay đọc trại thành Xích Lam. Theo Gia Định thành thông chí: [Sông Xích Ram] Ở về phía đông bắc cách trấn 209 dặm, có cầu ván bắc ngang. Sông dài 173 tầm, là nơi đường bộ đi ngang qua, nước sâu 5 thước ta. Phía hạ lưu của cầu chuyển quanh vào nam 3 dặm là cảng biển Xích Ram, khi thủy triều lên sâu 10 thước ta, rộng 33 trượng rưỡi, cảng dời đổi, thông kẹt bất thường…

Lưới Rê

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Lưới Rê, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Rạn Cam

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Rạn Cam, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Ba Lũy

Có lẽ là đọc trại Bà Lỵ hay Bà Lịa, những cách đọc khác của địa danh Bà Rịa ngày nay.

Cửa Cạn

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Cửa Cạn, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Mũi Kỳ Vân

Còn gọi là Thuỳ Vân, một mũi đất nhô ra biển thuộc thị trấn Long Hải, huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Mũi đất này có độ cao chừng 327m, là đích nhắm của lái buôn ghe thuyền ngày xưa khi đi qua khu vực này.

Giếng Bộng

Một địa danh nay là xã Phước Tỉnh, huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Phước Tỉnh nằm ở phía Đông Cửa Lấp, thuận lợi cho ghe tàu đánh cá ra vào và đỗ nghỉ. Tương truyền từ thời Gia Long, người ta đã dựng Đàn Kỳ Phong ở Phước Tỉnh để thờ các vị hải thần. Trước năm Minh Mạng thứ 18 (năm 1837) Phước Tỉnh có tên gọi là làng Giếng Bộng. Ngày nay, Phước Tỉnh là một làng biển giàu có với nghề đóng tàu và đánh bắt xa bờ. Theo Gia định thành thông chí: Tắc Ký (Cửa Lấp hay Giếng Bọng)… Cách trấn về phía đông 210 dặm. Lòng cảng có cồn cát dời đổi bất thường. Cửa cảng bề ngang rộng 90 tầm, khi nước lên cảng sâu từ 13 thước ta trở lên, 17 thước ta trở xuống. Dân miền biển nhóm đến đây làm nghề chài lưới câu cá, là nơi sản xuất cá muối của trấn này.

Vũng Tàu

Một địa danh nay là thành phố thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Vũng Tàu từng là trung tâm kinh tế, tài chính, văn hóa và giáo dục của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu và là một trong những trung tâm kinh tế của vùng Đông Nam Bộ. Tại đây nổi tiếng với ngành nghề du lịch biển với nhiều bãi biển lí tưởng, đồng thời có các danh lam thắng cảnh như Chùa Thích Ca Phật Đài, tượng Chúa Kitô, Bạch Dinh, Núi Nhỏ, Núi Lớn…

Sài Gòn

Nay là thành phố Hồ Chí Minh, thành phố đông dân nhất, đồng thời cũng là trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục quan trọng của nước ta. Vùng đất này ban đầu được gọi là Prey Nokor, thành phố sau đó hình thành nhờ công cuộc khai phá miền Nam của nhà Nguyễn. Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh cho lập phủ Gia Định, đánh dấu sự ra đời thành phố. Khi người Pháp vào Đông Dương, để phục vụ công cuộc khai thác thuộc địa, thành phố Sài Gòn được thành lập và nhanh chóng phát triển, trở thành một trong hai đô thị quan trọng nhất Việt Nam, được mệnh danh Hòn ngọc Viễn Đông hay Paris Phương Đông. Năm 1954, Sài Gòn trở thành thủ đô của Việt Nam Cộng hòa và thành phố hoa lệ này trở thành một trong những đô thị quan trọng của vùng Đông Nam Á. Sau 1975, Sài Gòn được đổi tên thành "Thành phố Hồ Chí Minh," nhưng người dân vẫn quen gọi là Sài Gòn.

Nhà Bè

Tên một đoạn sông ngắn và cũng là tên một huyện ngoại thành của thành phố Hồ Chí Minh ngày nay. Đoạn sông Nhà Bè bắt đầu ở nơi giao nhau giữa sông Sài Gòn và sông Đồng Nai, chảy xuôi về phía Nam khoảng 12 km thì lại chia hai thành sông Soài Rạp và sông Lòng Tàu. Xưa kia, tại khúc sông này, việc đi lại rất khó khăn, vì lòng sông rộng và nước chảy xiết. Ghe thuyền phải neo lại, đợi khi nào thuận lợi mới đi tiếp. Một phú hộ tên Võ Thủ Hoằng (thường gọi Thủ Huồn), nhằm chuộc lại tội lỗi trước đây, đã làm phước kết tre làm bè và cất nhà ở trên sông, chứa sẵn củi, gạo, nước ngọt để giúp khách đi đường thuỷ khỏi bị đói. Sau đó, nhiều người buôn bán cũng kết hàng chục chiếc bè, tạo thành chợ nổi trên sông. Vì vậy mới có địa danh Nhà Bè.

Đồng Nai

Tên gọi chung của toàn thể miền đồng bằng Nam Bộ, phổ biến vào thế kỉ 19 trở về trước, nay được giới hạn để chỉ một tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ. Lịch sử của Đồng Nai gắn liền với lịch sử của vùng đất Nam Bộ, khi có làn sóng di dân từ Bắc vào Nam trong cuộc Trịnh-Nguyễn phân tranh vào thế kỉ 16. Hiện nay Đồng Nai là cửa ngõ đi vào vùng kinh tế Đông Nam Bộ, đồng thời là một trong ba mũi nhọn kinh tế miền Nam cùng với thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Bình Dương.

Chú thích chung

Bài vè này được gọi là Vè Hải Trình (đường biển), tục gọi là Vè các lái, do những người làm nghề buôn bán theo đường biển từ Huế vào Vũng Tàu và ngược lại đúc kết nên theo kinh nghiệm thực tiễn dưới hình thức vần vè, trong đó mô tả gần như đầy đủ các địa danh với những mũi, hòn, cù lao, rạn đá ngầm, vũng, núi, bến cảng, cửa sông, phố xá và cả những nơi hiểm trở thường gây nguy hiểm cho thuyền bè qua lại. Bài có rất nhiều dị bản, và cho đến nay vẫn chưa được thu thập đầy đủ. Một số câu trong bài vè này cũng được tách ra thành những câu ca dao riêng biệt.