Vè đội Cấn

Từ khó

Chú thích chung

Tức 30/8/1917 dương lịch, ngày nổ ra cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên do đội Cấn chỉ huy.

Can qua

Can 干 chữ Hán nghĩa là cái mộc để đỡ. Qua 戈 là cây mác, một loại binh khí ngày xưa. Can qua chỉ việc chiến tranh.

Thái Nguyên

Một tỉnh ở miền Bắc nước ta, nổi tiếng với nghề trồng và chế biến chè (trà).

Lính tập

Một lực lượng vũ trang của chính quyền thuộc địa Pháp ở Đông Dương, theo chính sách dùng người bản xứ làm quân đội chính quy trong việc đánh dẹp. Lính tập gồm lính khố đỏ, lính khố xanh, lính khố vàng, lính khố lục, những tên gọi xuất phát từ màu dải thắt lưng họ quấn quanh quân phục.

Chú thích chung

Có bản chép: Rủ nhau.

Đội Cấn

Tên thật là Trịnh Văn Cấn (1881 – 1918), người làng Yên Nhiên, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên, nay thuộc xã Vũ Di, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc. Ông còn có tên khác là Trịnh Văn Đạt, là viên đội lính khố xanh trong cơ binh Pháp ở Thái Nguyên. Ông cùng Lương Ngọc Quyến – một chí sĩ yêu nước bị giam tại nhà tù ở Thái Nguyên – lãnh đạo binh lính người Việt đứng lên chống Pháp vào đêm 30/8/1917. Từ đó đến ngày 5/9, các cuộc tấn công của địch liên tiếp nổ ra. Do không chống nổi lực lượng của địch, nghĩa quân phải rút lui. Ngày 10/1/1918, trong trận chiến đấu với quân Pháp tại núi Pháo, Đội Cấn bị thương nặng và tự sát.

Cai

Từ gọi tắt của cai vệ, chức danh chỉ huy một tốp lính dưới thời thực dân Pháp.

Chú thích chung

Theo lệnh của Đội Cấn, Đội Trường đã tiêu diệt Giám binh Noen, Ba Chén giết tên Phó quản Lạp và 7-8 binh sĩ chống đối.

Nhà pha

Nhà tù (từ cũ). Có ý kiến cho rằng từ này có gốc từ tiếng Pháp bagne, nghĩa là giam cầm.

Thị thường

Xem thường.

Tài bồi

Vun đắp, vun trồng (từ Hán Việt).

Nam bang

Bờ cõi nước Nam.

Chú thích chung

Nghĩa quân sử dụng quân kì màu vàng đề bốn chữ "Nam binh phục quốc."

Kì khu

Gập ghềnh khó đi.

Nhà dây thép

Bưu điện. Gửi điện tín được gọi là "đánh dây thép." Từ này xuất hiện từ thời Pháp thuộc, hiện nay ít được dùng.

Giao công

Tấn công từ nhiều mặt.

Chú thích chung

Tức chủ sở bưu điện.

Dinh thống sứ

Tư dinh của Thống sứ Bắc Kỳ thời Pháp thuộc. Tòa nhà này được xây dựng năm 1917 cạnh vườn hoa Paul Bert (còn gọi là "Vườn hoa con cóc") gần Hồ Gươm, Hà Nội. Mặt trước dinh nhìn ra đại lộ Henri Rivière (nay là đường Ngô Quyền). Sau khi Nhật đảo chính Pháp (9 tháng 3 năm 1945), tòa nhà được đổi thành Phủ khâm sai Bắc Kỳ. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về làm việc tại đây cho đến ngày toàn quốc kháng chiến. Trong thời gian này, tòa nhà được đổi tên thành Bắc Bộ phủ.

Toàn quyền Đông Dương

Chức vụ đứng đầu trong liên bang Đông Dương dưới thời Pháp thuộc.

Quan sáu

Cách gọi thời Pháp thuộc của quân hàm Đại tướng.

Bắc Ninh

Một tỉnh thuộc khu vực phía bắc của vùng đồng bằng sông Hồng, rất giàu truyền thống văn hóa. Bắc Ninh có nhiều lễ hội (hội Lim, hội Đền Đô, hội Phù Đổng…), nhiều đền chùa (chùa Bút Tháp, chùa Dâu, chùa Phật Tích…), là quê hương của danh tướng Cao Lỗ, Lý Thái Tổ, Nguyên Phi Ỷ Lan, đồng thời là cái nôi của dân ca quan họ.

Ngũ tỉnh

Năm tỉnh giáp với Hà Nội: Thái Nguyên ở phía bắc, Bắc Ninh và Hưng Yên ở phía đông và đông nam, Hà Tây và Vĩnh Phúc ở phía nam và phía tây. Khái niệm này được dùng trong một số giai đoạn lịch sử của nước ta.

Đáp Cầu

Địa danh nay là một phường của thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh. Tại đây dưới thời Pháp thuộc có một trại lính gọi là trại Đáp Cầu.

Chú thích chung

Ở xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.

Đình trung

Giữa (sân) đình.

Chú thích chung

Vào ngày 2/9/1917, quân Pháp bắt đầu phản công với đội quân 2.700 người, và đến ngày 5/9 thì đánh vào tỉnh lỵ. Lương Ngọc Quyến trúng đạn ở đầu chết. Đội Cấn phải triệt thoái khỏi Thái Nguyên chạy về phía bắc. Đến trưa ngày mồng 5 thì Pháp tái chiếm được thành. Số thương vong bên nghĩa quân là 56 người; quân Pháp thiệt mạng 107 người.

Tam Đảo

Tên một dãy núi đá ở vùng Đông Bắc nước ta nằm trên địa bàn ba tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Gọi là Tam Đảo vì ở đây có ba ngọn núi cao là Thạch Bàn, Thiên Thị và Máng Chỉ. Đầu thế kỉ XX, đây là nơi thực dân Pháp chọn làm nơi nghỉ mát. Ngày nay Tam Đảo là địa điểm du lịch nổi tiếng ở miền Bắc.

Vĩnh Yên

Trước cũng gọi là Vĩnh An, địa danh nay là thành phố đồng thời là tỉnh lị của tỉnh Vĩnh Phúc.

Chợ Vàng

Tên một ngôi chợ ở làng Hoàng Xá. Đây là trung tâm buôn bán, trao đổi của cả thôn và các làng lân cận. Chợ có hai dãy quán đá, được xây dựng vào năm Ất Tỵ (1845). Theo các vị cao niên trong làng, ngày trước chợ họp ngoài bến sông, quán lá sơ sài, đường đi khó khăn, thường xuyên bị thủy tặc cướp phá. Vì vậy người dân đem hàng bày bán ở sân đình Hoàng Xá. Lúc đầu, việc buôn bán thưa thớt, sau người họp đông dần thành chợ Vàng ngày nay. Đến tháng giêng năm 1845, dân làng xây thêm hai dãy quán đá, sân lát gạch xếp nghiêng. Đến thời kỳ Pháp thuộc, đình Hoàng Xá bị phá, chỉ còn lại hai dãy quán.

Hoàng Xá

Địa danh nay là một xã thuộc huyện Thanh Thuỷ, tỉnh Phú Thọ.

Xã đoàn

Tổ chức canh phòng cấp xã dưới thời Pháp thuộc (tương tự như dân phòng ngày nay).

Quắm

Loại dao to có mũi cong. Đây là một loại vũ khí thô sơ, trong lịch sử (ví dụ dưới thời Pháp thuộc) thường được trang bị cho binh lính.

Việt Trì

Tên một thành phố thuộc tỉnh Phú Thọ, được xem là nơi quê cha đất tổ, là kinh đô đầu tiên của nước ta. Nơi đây có khu di tích đền Hùng và đền Mẫu Âu Cơ, gắn liền với truyền thuyết về các vua Hùng. Hàng năm, vào mùng mười tháng ba âm lịch, người dân khắp nơi lại về dự lễ Giỗ Tổ Hùng Vương. Việt Trì còn được gọi là "thành phố ngã ba sông" vì tại đây sông Lô và sông Đà đổ vào sông Hồng.

Ga Hướng Lại

Ga xe lửa nay thuộc địa phận khu 5, Chấn Hưng, Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc.

Chú thích chung

Có bản chép: trên đàng cái đi.

Giang Tiên

Địa danh nay là một trong hai thị trấn của huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Thị trấn nằm ở phía nam của huyện, tiếp giáp với xã Vô Tranh ở phía đông, xã Cổ Lũng ở phía đông nam và nam, xã Phục Linh thuộc huyện Đại Từ ở phía tây nam và xã Phần Mễ tại phía tây và bắc.

Tuyên Quang

Địa danh nay là một tỉnh thuộc vùng Đông Bắc, có tỉnh lị là thành phố Tuyên Quang. Trong thời gian đầu người Pháp xâm lược nước ta, vùng rừng núi Tuyên Quang là nơi hoạt động của nhiều lực lượng nghĩa quân chống Pháp như quân Đội Cấn, quân Cờ Đen… Hiện nay với các khu du lịch sinh thái Na Hang, Hàm Yên, Núi Dùm, suối khoáng Mỹ Lâm… Tuyên Quang là một địa phương có tiềm năng lớn về du lịch.

Đèo Khế

Một cái đèo nằm giữa hai tỉnh Thái Nguyên và Tuyên Quang. Những năm đầu của thế kỷ 20, đồng bào Tày, Nùng từ Lạng Sơn, Cao Bằng về đây làm ruộng tạo thành nhiều xóm nhỏ len lỏi theo bờ suối. Trong kháng chiến chống Pháp, đèo Khế vừa là cầu nối giữa hai khu của ATK ở Sơn Dương, Tuyên Quang và Đại Từ, vừa là đoạn đường trọng yếu hành quân lên Tây Bắc.

Đèo Giàng

Một con đèo nay nằm trên quốc lộ 3, nối hai huyện Bạch Thông và huyện Ngân Sơn của tỉnh Bắc Kạn.

Hoàng Đàm

Cũng gọi là Hoàng Đờm, địa danh nay thuộc xã Nam Tiến, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên (trước đây là Bắc Thái). Làng Hoàng Đàm gồm năm xóm: xóm Đồi, xóm Hạ, xóm Lò, xóm Giữa và xóm Hộ. Dưới thời nhà Nguyễn, Hoàng Đàm là tên một trong năm tổng của tỉnh Thái Nguyên. Nơi đây từng là căn cứ của nhiều nghĩa quân chống Pháp.

Quan ba

Tên gọi thời Pháp thuộc của cấp hàm đại úy (capitaine) Gọi vậy vì quân hàm này có 3 vạch.

Hoàn công

Thành công (từ cũ).