Vè Hà thành đầu độc

Từ khó

Chú thích chung

Có bản chép: Vẳng tai nghe tiếng đài đầu. "Đài đầu" ở đây có lẽ là đoạn đầu đài.

Nghĩa sĩ

Người anh dũng dấn thân vì việc nghĩa.

Chú thích chung

Có bản chép: nghĩa liệt.

Lạc Hồng

Con Lạc cháu Hồng (Con của loài chim Lạc, cháu của dòng giống Hồng Bàng). Chim Lạc là một loài chim trong truyền thuyết, được xem là biểu tượng của Âu Lạc, nhà nước thứ hai trong lịch sử nước ta (sau Văn Lang của các vua Hùng). Hồng Bàng là tên gọi chung cho giai đoạn thượng cổ nước ta, chủ yếu dựa trên các truyền thuyết, truyện kể và một số ít bằng chứng khảo cổ học. Nhân dân ta tự nhận là con Lạc cháu Hồng. Từ "Lạc Hồng" đôi khi được đảo thành Hồng Lạc, tương tự như đối với "con Hồng cháu Lạc."

Giàng

Hay Yàng, Yang, tên gọi của vị chúa tể thần linh (ông trời) theo cách gọi của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Liệt sĩ bốn người

Bốn hạ sĩ quân đội lính khố đỏ cầm đầu vụ đầu độc binh lính Pháp thành Hà Nội, gồm: đội Bình, độc Cốc, đội Nhân, và cai Nga. Bốn người đều bị giặc Pháp xử tử ngày 8/7/1908.

Hoàng thành Thăng Long

Gọi tắt là thành Hà Nội hoặc Hà thành, một công trình kiến trúc đồ sộ, được xây dựng qua nhiều triều đại phong kiến nước ta. Khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam, tại thành Hà Nội đã xảy ra ít nhất hai trận đánh quan trọng: trận thành Hà Nội thứ nhất (20/11/1873) và trận thành Hà Nội thứ hai (25/4/1882). Chỉ huy thành trong hai trận này lần lượt là đô đốc Nguyễn Tri Phương và tổng đốc Hoàng Diệu.

Đòi phen

Nhiều lúc, nhiều lần (đòi từ cổ nghĩa là "nhiều"). Trông tư bề chân trời mặt đất; Lên, xuống lầu thấm thoát đòi phen (Chinh phụ ngâm khúc – Đặng Trần Côn)

Chước

Mưu kế (từ cổ).

Chú thích chung

Theo kế hoạch, sau khi đầu độc lính Pháp trong thành, nghĩa quân Đề Thám sẽ kết hợp với lính khố đỏ yêu nước trong thành tấn công theo ba mũi: – Mũi thứ nhất do Đội Bình (là Tổng chỉ huy trực tiếp phụ trách, cai Nga là Phó) có nhiệm vụ tấn công vào Bộ tham mưu Pháp ở trong thành. – Mũi thứ hai do Đội Nhân chỉ huy sẽ tấn công vào Phủ toàn quyền Đông Dương. – Mũi thứ ba do Đội Cốc chỉ huy tấn công vào Phủ thống sứ Bắc Kỳ.

Đình Bảng

Tên một ngôi làng ở tỉnh Bắc Ninh, xưa là làng Cổ Pháp, có tên Nôm là làng Báng. Đây là quê hương của Lý Thái Tổ – vị vua sáng lập triều Lý, người đã dời đô về Thăng Long-Hà Nội.

Hoàng Hoa Thám

Còn gọi là Đề Thám, lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Yên Thế chống Pháp (1885–1913), được nhân dân suy tôn là "Hùm thiêng Yên Thế." Ông sinh năm 1858 tại Tiên Lữ, Hưng Yên, tham gia chống Pháp khi mới 15 tuổi.Từ năm 1897, ông lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Đến năm 1913, do lực lượng giảm sút, nhiều người bỏ trốn, Đề Thám phải nhờ đến Lương Tam Kỳ hỗ trợ. Tuy nhiên, ngày 10-2-1913, ông bị hai tên thủ hạ Lương Tam Kỳ giết hại tại một khu rừng cách chợ Gồ 2km, nộp đầu cho Pháp lấy thưởng. Sự kiện này đánh dấu sự thất bại hoàn toàn của phong trào khởi nghĩa Yên Thế.

Bắc Giang

Một tỉnh thuộc vùng Đông Bắc Bắc Bộ, cái nôi của quan họ cổ với 23 làng ven sông Cầu, tồn tại song song với quan họ ở Bắc Ninh. Bắc Giang là quê hương của Hoàng Hoa Thám.

Sơn, Tuyên, Thái, Lạng, Nghệ, Thanh

Sơn Tây, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Nghệ An, Thanh Hóa, tên các tỉnh miền Bắc hoặc Bắc Trung Bộ Việt Nam.

Ông Bình

Nguyễn Chí Bình, tức đội Bình.

Chửa

Chưa (từ cổ, phương ngữ).

Đạo

Cánh quân, mũi quân.

Hữu

Bên phải (từ Hán Việt).

Nguyễn Cốc

Nguyễn Văn Cốc, hay còn gọi là Dương Bê, tức đội Cốc.

Tả

Bên trái (từ Hán Việt).

Đội Nhân

Tên thật là Đặng Đình Nhân, sinh năm 1880, quê ở Bạch Mai (nay thuộc khu phố Hai Bà Trưng, Hà Nội). Ông là một trong những người lãnh đạo vụ Hà thành đầu độc. Vụ việc không thành, ngày 8/7/1908, ông bị chém cùng với các bạn đồng chí khác. Khi nghe kết tội "phiến loạn," ông đã khẳng khái trả lời: "Ta không làm loạn, mà chỉ trung với nước!" Đầu của các ông bị bỏ trong rọ tre, treo ở cành đa cổ thụ, ngã tư Trung Hiền, cửa ngõ đông người qua lại ở làng Bạch Mai để thị chúng, nhưng ngay trong đêm đó, dân làng và họ hàng đã bí mật cướp đi chôn. Hiện nay ở Ba Đình, Hà Nội có con đường mang tên ông.

Ông Nga

Nguyễn Đức A, tức cai Nga.

Sáp huyết

Dùng máu bôi vào mép, thời xưa có lệ này đi đôi với việc thề nguyền để tỏ quyết tâm không sai lời. Ta thường nói "uống máu ăn thề."

Chú thích chung

Ngày 29 tháng 5 năm Mậu Thân, nhằm ngày 27/6/1908 theo lịch Tây, định lúc 7 giờ tối thì tiến hành vụ việc. Quân Pháp được tin mật báo trước nên hết sức đề phòng nhưng việc đầu độc vẫn thực hiện được. Trên 80 tên bị trúng độc nhưng chất độc làm bằng cà độc dược quá yếu nên chúng chỉ đau bụng ngất đi, sau cấp cứu thì sống lại. Việc phá kho súng do đó cũng không thành.

Cơ mưu

Mưu kế để thực hiện một việc gì đó.

Bất nhân

Không có tính người, tàn ác (từ Hán Việt).

Hậu đãi

Đối xử (đãi) một cách đặc biệt hơn (hậu) bình thường.

Đồng đảng

Cùng (đồng) một nhóm (đảng). Thường dùng với nghĩa xấu, chỉ những người chung một bè lũ làm việc xấu.

Tặc

Kẻ cướp, giặc (từ Hán Việt).

Ức

Số đếm cũ, gốc chữ Hán là 億, bằng một trăm nghìn (mười vạn).

Ba kỳ

Tức Tam Kỳ, tên gọi chung cho ba vùng đất do thực dân Pháp và triều đình bù nhìn nhà Nguyễn phân chia nước ta vào thế kỉ 19. Ba kỳ gồm có: Bắc Kỳ (Tonkin, từ phía Nam tỉnh Ninh Bình trở ra), Trung Kỳ (Annam, từ phía bắc tỉnh Bình Thuận đến Đèo Ngang) và Nam Kỳ (Cochinchine).

Lựa Nam nhơn giết Nam nhơn

Dùng người nước Nam để giết người nước Nam, chỉ chính sách mộ lính tập người bản xứ để đánh dẹp các cuộc phản kháng vũ trang, được chính quyền thực dân Pháp thực hiện ở nước ta trong thời kì đô hộ.

Pháp Lan Tây

Phiên âm Hán Việt của 法蘭西 (faranxi), cách người Trung Hoa phiên âm chữ "France" – quốc hiệu nước Pháp. Tên gọi "Pháp" chính là xuất phát từ cách đọc này.

Người hàng cơm

Chỉ bà Sáu Tĩnh, tức bà Nguyễn Thị Luyến (1856 – 1909), cùng bán hàng cơm với chồng. Nhà số 20 phố Cửa Nam của ông bà là nơi hội họp bàn việc tổ chức đầu độc. Sau khi âm mưu đầu độc thất bại, bà Sáu Tĩnh đã bị Pháp tra tấn tàn nhẫn (nung kìm để cặp vào vú, cho vào thùng đóng đinh rồi lăn…) nhưng bà nhất quyết không chịu khai, mấy tháng sau thì mất. Theo phóng sự nhiều kì đăng trên báo Tuổi Trẻ năm 2008, người hàng cơm đây là một người phụ nữ trẻ gọi là cô Nhiêu Sáu, tên thật là Nguyễn Thị Ba.

Giá áo túi cơm

Cái giá để mắc áo, cái túi để đựng cơm. Ý chỉ những người vô dụng, tầm thường, thân thể chỉ để mắc áo và đựng cơm. Phong trần mài một lưỡi gươm Những loài giá áo túi cơm sá gì (Truyện Kiều)

Thị phi

Phải và không phải. Chỉ sự đồn đại, chê bai. Kẻ yêu nên ít lời cao hạ, Người ghét càng nhiều tiếng thị phi. (Than thân – Nguyễn Hữu Chỉnh)

Há

Từ biểu thị ý như muốn hỏi nhưng thật ra là để khẳng định rằng: không có lẽ nào lại như thế (từ cũ). Bờ cõi xưa đà chia đất khác Nắng sương nay há đội trời chung (Ngóng gió đông – Nguyễn Đình Chiểu)

Chú thích chung

Bốn câu này có bản chép: Một làm mà được ai còn quý chi? Song mà làm mãi như ri Núi kia cũng lở, sông kia cũng đầy Nên chăng mong kẻ sau này

Báo phục

Báo thù, phục hận.

Con Rồng cháu Tiên

Người Việt Nam tự nhận mình là con của rồng (Lạc Long Quân) và tiên (Âu Cơ). Tương truyền, Lạc Long Quân và Âu Cơ lấy nhau đẻ ra một bọc trăm trứng, nở ra trăm con. Năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi, cùng sinh con đẻ cái tạo thành nòi giống người Việt.

Hà thành đầu độc

Sự kiện đầu độc lính Pháp trong thành Hà Nội, đại bản doanh của chúng vào năm 1908, nằm trong kế hoạch phối hợp với phong trào khởi nghĩa của Đề Thám ở Yên Thế nhằm đánh chiếm Hà Nội và toàn bộ các tỉnh Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ. Xem thêm trên Wikipedia, Tuổi Trẻ và báo Pháp Luật Xã Hội.