Vè trách vua Tự Đức hai lòng

Từ khó

Tự Đức

(1829 – 1883) Vị hoàng đế thứ tư của nhà Nguyễn, vương triều cuối cùng trong lịch sử phong kiến nước ta. Thời gian ông ở ngôi đánh dấu nhiều sự kiện trong lịch sử nước ta, trong đó quan trọng nhất là tháng 8/1858, quân Pháp nổ phát súng đầu tiên tấn công Đà Nẵng, mở đầu cho thời kì thống trị của người Pháp ở Việt Nam.

Mần

Làm (phương ngữ Trung và Nam Bộ). Như mần ăn, mần việc, đi mần…

Răng

Sao (phương ngữ Trung Bộ).

Như tuồng

Như có vẻ.

Thổ

Đất đai (từ Hán Việt).

Cức

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Cức, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Trửa

Giữa (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

Lĩnh tác vi

Chức chánh quản được quyền lĩnh binh.

Cậu ấm cô chiêu

Chiêu là từ chỉ học vị tiến sĩ thời Lê còn ấm là chức tước do triều đình ban cho con cháu các quan từ ngũ phẩm trở lên. Con cái những người này được gọi là "cậu ấm," "cô chiêu," sau được dùng để chỉ chung con cái những nhà giàu có.

Lê Ninh

(1857-1886) Hiệu Mạnh Khang, xuất thân từ gia đình khoa bảng quan lại ở làng Trung Lễ, nay là xã Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, được tập ấm, nên còn gọi là ấm Ninh. Là người đầu tiên hưởng ứng chiếu Cần Vương ở vùng Nghệ-Tĩnh, ông đem quân vào thành Hà Tĩnh, giết Bố chánh Lê Đại, rồi lên sơn phòng đón xa giá Hàm Nghi. Giặc Pháp triệt hạ quê ông để trả thù, ông phải dời căn cứ lên vùng La Sơn, phối hợp với nghĩa quân Phan Đình Phùng. Ông chiến đấu rất anh dũng, nhưng không may phải bệnh mất lúc mới 29 tuổi.

Cậy

Nhờ giúp đỡ, nhờ vả. Cậy em em có chịu lời Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa (Truyện Kiều)

Xuân Liễu

Cũng phát âm thành Xuân Liệu, tên một xã cũ thuộc huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.

Mô

Đâu, nào (phương ngữ Trung Bộ).

Ri

Thế này (phương ngữ Trung Bộ).

Ni

Này, nay (phương ngữ miền Trung).

Nho Lâm

Một làng nay thuộc xã Diễn Thọ, huyện Diễn Châu tỉnh Nghệ An, là nơi có nghề rèn cổ từng lừng danh khắp nước nhưng nay đã mai một. Tương truyền, tướng Cao Lỗ – người chế tạo ra nỏ thần (nỏ liên châu) cho Thục Phán An Dương Vương – chính là người truyền lại nghề rèn cho làng Nho Lâm.

Hoả mại

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Hoả mại, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Phạng

Dao lưỡi to và dài, dùng để phát cỏ, chặt cây bụi, thường dùng ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, tương tự như cái phảng dùng ở miền Trung và Nam.

Siêu đao

Loại đao có nganh trên sống đao, được tra cán dài từ 1 mét trở lên để sử dụng bằng hai tay, thuộc môn binh khí chuyên dùng để đánh trên ngựa.

Thuyền mành

Thuyền có buồm trông giống cái mành.

Thuyền giã

Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Thuyền giã, hãy đóng góp cho chúng tôi.

Chộ

Thấy (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

Giừ

Giờ, bây giờ (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

Lưu Vĩnh Phúc

(1837 – 1917) Một quân nhân Trung Quốc thời kì nhà Thanh, là thủ lĩnh quân Cờ Đen, một toán quân nhân dân tộc thiểu số từ khu tự trị Quảng Tây, nam Trung Quốc, năm 1865 vượt biên giới vào Đại Nam (quốc hiệu nước ta thời Tự Đức) để cướp bóc dưới cờ hiệu màu đen. Về sau, Quân Cờ Đen thoả hiệp với cả triều đình Việt Nam và Trung Quốc, nhiều lần đánh Pháp trên đất Việt Nam. Tuy có công gây tổn thương cho lực lượng viễn chinh của Pháp đang xâm chiếm Đông Dương, quân Cờ Đen xuất thân vẫn là toán quân cướp bóc, gây nhiều tổn hại cho thường dân. Võ tướng bấy giờ là Ông Ích Khiêm không đồng tình khi triều đình Huế mượn sức quân Cờ Đen chống Pháp. Trong giai thoại Vạ miệng, trích từ cuốn Hương giang cố sự (1986) của Nguyễn Đắc Xuân, về việc này, Ông Ích Khiêm có viết bài thơ sau: Áo chúa cơm vua hưởng bấy lâu Đến khi có giặc phải thuê Tàu Từng phen võng giá mau chân nhẩy Ðến buớc chông gai thấy mặt đâu Tiền bạc quyên hoài dân xác mướp Trâu dê ngày hiến đứa răng bầu Ai ôi hãy chống trời Nam lại Kẻo nửa dân ta phải cạo đầu

Nỏ

Không, chẳng (phương ngữ Trung Bộ).

Lưa

Còn sót lại (phương ngữ Bắc Trung Bộ).

Túp

Từ dùng để chỉ đơn vị nhà nhỏ, thấp, che lợp sơ sài.

Rứa

Thế, vậy (phương ngữ Trung Bộ).