Vè đánh Tây

Từ khó

Gia

Nhà (từ Hán Việt).

Cương thường

Cũng đọc là cang thường, cách nói tắt của tam cương ngũ thường, một khái niệm về đạo lí của Nho giáo trong chế độ phong kiến dành cho nam giới. Tam cương nghĩa là ba giềng mối (cương là đầu mối của lưới, nắm được cương thì các mắt lưới sẽ giương lên), gồm có quân thần (vua tôi), phụ tử (cha con), và phu phụ (chồng vợ). Ngũ thường (năm đức tính phải có) gồm: Nhân (đức khoan dung), lễ (lễ độ), nghĩa (đạo nghĩa), trí (trí tuệ) và tín (lòng thành thật). Trong ca dao – dân ca, đạo cang thường thường dùng để chỉ tình cảm vợ chồng.

Trung lương

Trung chính và lương thiện.

Xã tắc

Đất nước (xã là đất, tắc là một loại lúa).

Chưn

Chân (cách phát âm của Trung và Nam Bộ).

Trí chúa an bang

Hết lòng vì vua mà làm cho đất nước được yên bình.

Thừa gia khai quốc

Nối dõi việc nhà, mở mang việc nước.

Trải gan trung, bồi nghĩa mật

Đem hết gan mật ra mà làm đúng điều trung nghĩa.

Sanh

Sinh.

Thậm

Rất, lắm.

Bào

Đồ dùng nghề mộc, gồm hai lưỡi thép đặt trong khối gỗ, hai bên có tay cầm, dùng để làm nhẵn mặt gỗ. Động tác sử dụng bào cũng gọi là bào. Những việc đau lòng cũng được ví von là xót như bào, ruột xót gan bào…

Nhơn

Nhân (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

Nước Hớn

Nước Hán, chỉ nước Trung Hoa. "Nước Hán", "dân Hán" còn chỉ đất nước, dân tộc có văn hiến, đối lập với các dân tộc man rợ khác. Vào thế kỉ thứ 19, giới sĩ phu Việt Nam, chịu ảnh hưởng Nho giáo, thường tự xưng mình là dân Hán, gọi nước mình là nước Hán, đặc biệt trong quan hệ với các dân tộc không thuộc ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa (như Cao Miên, Xiêm La), cũng như các nước phương Tây. Do đó trong nhiều ngữ cảnh, "nước Hán" là chỉ nước Việt Nam.

Mảng

Mải, mê mải (từ cũ).

Khỏ

Gõ (phương ngữ Trung Bộ).

Cúp đầu

Cắt tóc. Xem Cúp.

Phường

Nhóm người, bọn (thường dùng với nghĩa thiếu tôn trọng). Con này chẳng phải thiện nhân Chẳng phường trốn chúa, thì quân lộn chồng (Truyện Kiều)

Chệch

Từ gọi một cách bình dân, thiếu tôn trọng dành cho người Hoa sinh sống ở nước ta. Có ý kiến cho rằng từ này có gốc từ từ a chệch, cách người Triều Châu (một vùng ở Trung Quốc) gọi chú (em của bố). Hiện nay từ này hay bị viết và đọc nhầm là chệt hoặc chệc. Ở miền Bắc, từ này có một biến thể là chú Chiệc.

Nghĩa đường

Một gian nhà được lập ra vì việc đại nghĩa.

Phong cương

Bờ cõi, ranh giới.

Tả đạo

Tôn giáo sai trái, không đúng đắn, chính đáng. Trong lịch sử Việt Nam, chữ "tả đạo" được dùng để chỉ đạo Thiên Chúa với nghĩa miệt thị.

Trấp

Đồ dùng hình hộp nhỏ bằng gỗ, thời trước thường dùng để đựng giấy tờ, các vật quý, trầu cau.

Chú thích chung

Sửa trấp nưng khăn (sửa tráp nâng khăn) thường chỉ phận sự của người làm vợ đời xưa đối với người chồng. Trong bài này chỉ sự luồn cúi, làm tay sai cho giặc Pháp.

Bảng quế trung thần

Bề tôi trung với nước, có tên đề trên bảng quế, mang danh thơm tiếng tốt.

Thẻ ngời bia tạc

Danh nêu rực rỡ trên bia và trên thẻ (bài vị).

Thác

Chết, mất, qua đời (từ Hán Việt).

Địch khái

Hăng hái chống lại.

Chánh liệt

Người ngay thẳng và mạnh mẽ.

Trung trinh

Trung thành và ngay thẳng.

Trương Định

Còn có tên là Trương Công Định hoặc Trương Đăng Định, một võ quan dưới thời vua Tự Đức triều Nguyễn và là thủ lĩnh chống Pháp trong giai đoạn 1859-1864. Ông sinh tại làng Tư Cung, phủ Bình Sơn, Quảng Ngãi (nay là xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi). Tháng 2 năm 1859, quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định, Trương Định đem quân đồn điền của mình lên đóng ở Thuận Kiều, bắt đầu chống Pháp. Ông tổ chức lực lượng, triển khai tác chiến trong các vùng Gò Công, Tân An, Mỹ Tho, Chợ Lớn, Sài Gòn, Đồng Tháp Mười và kéo dài đến tận biên giới Campuchia. Ngày 5 tháng 6 năm 1862, triều đình Huế ký kết hòa ước với Pháp, ra lệnh cho tất cả các lực lượng chống Pháp phải bãi binh. Trương Định kháng mệnh vua, rút quân về Gò Công, xưng là Trung thiên tướng quân, và được nhân dân tôn là Bình Tây Đại Nguyên soái, tiếp tục đánh Pháp. Ngày 19 tháng 8 năm 1864, Huỳnh Công Tấn phản bội dẫn đường cho quân Pháp bất ngờ bao vây đánh úp. Bản doanh Đám lá tối trời thất thủ, Trương Định bị trọng thương và rút gươm tự sát lúc rạng sáng ngày 20. Khi ấy, ông 44 tuổi. Xem vở cải lương Cờ nghĩa giồng Sơn Quy nói về cuộc khởi nghĩa Trương Định.

Trí quân ư Nghiêu Thuấn thượng

Hết lòng giúp vua vượt trên vua Nghiêu, vua Thuấn, hai vị vua hiền thời cổ.

Vi xã tắc lương thần

Làm người bề tôi tài giỏi của đất nước.

Kíp

Gấp, vội. Từ này có nguồn gốc từ chữ Hán Việt cấp.

Bội ám đầu minh

Vứt bỏ chỗ tối tăm để quay về nơi sáng sủa.

Tua

Nên, phải (từ cổ).

Chú thích chung

Câu này và câu ngay dưới muốn nói đến một sự kiện: Ngày 5 tháng 6 năm 1862, triều đình Huế ký hòa ước Nhâm Tuất cắt nhường ba tỉnh miền đông Nam kỳ cho người Pháp. Sau đó, vua Tự Đức có chiếu ra lệnh bãi binh ở Nam kỳ và cho đòi Trương Định ra Phú Yên. Tuy nhiên, Trương Định bất chấp chiếu vua, từ chối thư dụ hàng của tướng Pháp là Bonard và rút quân về Gò Công, xưng là Trung thiên tướng quân, và được nhân dân tôn là Bình Tây Đại Nguyên soái, lấy nơi này làm bản doanh, xây dựng các căn cứ địa kháng chiến. Trương Định mặc dù nhận được chiếu vua, nhưng vì theo ý dân, tức là lòng trời nên phải ở lại đánh giặc.

Sinh linh

Cũng được phát âm thành sanh linh ở Trung và Nam Bộ, nghĩa là linh hồn sống. Thường dùng chỉ con người, nhưng cũng bao gồm cả động vật, chim thú, và các loài khác.

Chơn

Chân (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

Kiệt

Vị vua thứ 17 và cuối cùng của nhà Hạ trong lịch sử Trung Quốc. Ông vốn tên là Lý Quý, nhưng vì là người tàn ác nên bị gọi là Kiệt, nghĩa là kẻ độc ác ưa giết chóc. Dưới sự cai trị của ông, nhà Hạ bị mất vào tay nhà Thương vào năm 1767 trước Công nguyên. Cùng với vua Trụ của nhà Thương sau này, Kiệt được xem là biểu tượng của một bạo chúa. Ghét đời Kiệt, Trụ mê dâm Để dân đến nỗi sa hầm sẩy hang (Lục Vân Tiên)

Chú thích chung

Bài Vè Đánh Tây này còn có tên là Hịch Trương Định, không rõ tác giả, tương truyền là để phát động nhân dân trong cuộc kháng chiến của Trương Định.