Vè cô Giang

Từ khó

Đồ thán

Nghĩa đen là bùn than (từ Hán Việt), nghĩa bóng chỉ sự khốn khổ của dân chúng.

Tang bồng

Cung bằng gỗ dâu (tang) và tên bằng cỏ bồng. Theo Kinh Lễ, khi nhà vua sinh con trai, quan coi việc bắn sẽ lấy cung bằng gỗ dâu và tên bằng cỏ bồng, bắn bốn phát ra bốn hướng, một phát lên trời, một phát xuống đất, ngụ ý rằng người làm trai chí ở bốn phương, tung hoành trời đất, giúp nước giúp đời. Chí làm trai vì thế gọi là chí tang bồng.

Hai Bà Trưng

Hai chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị, hai nữ tướng của Giao Chỉ (Việt Nam ta lúc bấy giờ) đã nổi cờ khởi nghĩa vào năm 40 sau Công nguyên để chống lại sự nô thuộc của nhà Đông Hán. Khởi nghĩa thắng lợi, Thái thú Giao Chỉ người Hán là Tô Định bỏ chạy về phương Bắc, Trưng Trắc xưng vương, lấy hiệu là Trưng Nữ Vương, chọn kinh đô là Mê Linh, trị vì được ba năm, đến năm 43 bại trận dưới tay tướng nhà Hán là Mã Viện. Tục truyền do không muốn đầu hàng, hai Bà đã nhảy xuống sông tự tử, nhưng cũng có thuyết cho hai Bà đã bị quân Mã Viện bắt và xử tử.

Bà Triệu

Tên gọi dân gian của Triệu Quốc Trinh, nữ anh hùng dân tộc, thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân chống lại ách thống trị của nhà Ngô (Trung Quốc) vào năm 248. Theo truyền thuyết, mỗi khi ra trận bà cưỡi con voi trắng một ngà, tự tay đánh cồng để khích lệ tinh thần quân sĩ. Quân Ngô khiếp sợ trước uy bà, có câu: Hoành qua đương hổ dị Đối diện Bà vương nan (Vung giáo chống cọp dễ Giáp mặt vua Bà khó) Theo Việt Nam sử lược, sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, Bà Triệu đã tuẫn tiết trên núi Tùng (xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa) vào năm Mậu Thìn (248), lúc mới 23 tuổi.

Cai Vàng

Nguyễn Văn Thịnh (hay Nguyễn Thịnh), tục danh là Vàng, vì có thời làm cai tổng nên được gọi là Cai Vàng hay Cai Tổng Vàng. Năm 1862, lấy danh nghĩa "phù Lê," ông khởi binh chống lại triều đình Tự Đức ở vùng Bắc Ninh vào năm 1862. Ông tử trận ngày 30 tháng 8 năm đó, nhưng với tài chỉ huy của người vợ thứ (tục gọi là Bà Ba Cai Vàng), cuộc nổi dậy do ông khởi xướng vẫn tồn tại cho đến tháng 3 năm sau mới chấm dứt.

Bà Ba Cai Vàng

Người vợ thứ ba của Cai Vàng. Bà tên thật là Nguyễn Thị Miên, biệt hiệu là Hồng Y liệt nữ, người ở thôn Đại Trạch, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Sau khi Cai Vàng tử trận vào tháng 8 năm 1862, bà tiếp tục lãnh đạo nghĩa binh chiến đấu đến gần một năm sau mới giải tán lực lượng, rồi đi tu.

Tây Sơn

Tên cuộc khởi nghĩa nông dân của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ, đồng thời cũng là tên vương triều được lập ra từ cuộc khởi nghĩa này và kéo dài từ 1788 đến 1802. Khởi nghĩa và vương triều Tây Sơn có công rất lớn trong việc bình định đất nước, chấm dứt thời kì loạn lạc Trịnh-Nguyễn phân tranh, đồng thời giữ vững bờ cõi trước sự xâm lược của quân Thanh. Tây Sơn gắn liền với hình ảnh người anh hùng áo vải Quang Trung – Nguyễn Huệ.

Bùi Thị Xuân

Nữ tướng của vương triều Tây Sơn, đồng thời là vợ Thái phó Trần Quang Diệu (nên nhân dân cũng gọi là bà Phó). Bà là người thôn Xuân Hòa, tổng Phú Phong, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (nay thuộc thôn Phú Xuân, xã Bình Phú, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định). Tài năng và dũng cảm, bà cùng chồng là hai trụ cột của vương triều Tây Sơn. Khi triều Tây Sơn sụp đổ, bà cùng con gái bị voi giày (năm 1802).

Anh thư

Người phụ nữ anh hùng, tài năng hơn người (từ Hán Việt). Kìa cái chết bậc anh thư ngày trước Muôn nghìn năm quốc sử ngát trầm hương (Hận Nam Quan – Hoàng Cầm)

Chợ Tràng

Một ngôi chợ thuộc Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, nằm bên bờ sông Lam và bên cạnh núi Thành, đối diện với làng Phù Thạch ở bờ phải. Chợ Tràng là một chợ lớn, trên bộ dưới thuyền tấp nập. Theo một tài liệu tiếng Nhật (do PGS sử học Trần Bá Chí dịch và giới thiệu) thì từ năm 1608, ở Hoa Viên, Phục Lễ (Triều Khẩu) có phố người Nhật, có chợ Tràng buôn bán đủ mặt hàng Xứ Nghệ, Đàng Trong, Đàng Ngoài và của cả nước ngoài ( thuốc bắc, lụa, gấm Tàu, bút mực, sách Tàu, cúc mã não, chè ô long, sâm Cao Li…).

Hoàng Thị Tám

Tục danh là cô Tám, một nhân vật lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Pháp cuối thế kỉ 19. Bà là con gái ông Hoàng Văn Phúc, một thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp ở Nam Quảng Bình. Khi nghĩa quân của cha tan rã, bà tham gia cuộc khởi nghĩa của Phan Đình Phùng dưới quyền tướng quân Cao Thắng và lập được nhiều công trạng cả về giết giặc lẫn mua bán, tiếp viện vũ khí cho nghĩa quân. Sau khi cuộc khởi nghĩa bị dập tắt, không ai rõ bà ở đâu. Có người nói bà phẫn uất, lâm bệnh chết trong rừng, có người nói bà ở lại Xiêm (Thái Lan). Thị xã Đồng Hới (Quảng Bình) ngày nay có một đường phố mang tên Cô Tám.

Trướng

Màn. Ngày xưa, tấm màn che buồng người con gái gọi là trướng. Ngoài ra, theo Thiều Chửu: Quân đi đến đâu, căng vải lên làm rạp để nghỉ cũng gọi là trướng. Êm đềm trướng rủ màn che Tường đông ong bướm đi về mặc ai (Truyện Kiều)

Phan Đình Phùng

Nhà thơ, nhà yêu nước, lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Hương Khê (1885-1896) thuộc phong trào Cần Vương vào cuối thế kỷ 19. Ông sinh ra và lớn lên tại làng Đông Thái, huyện La Sơn (nay là xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ), tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình nho học, sau thi đỗ rồi ra làm quan. Từ năm 1885 đến 1896, ông hưởng ứng chiếu Cần Vương, lãnh đạo nghĩa quân đánh Pháp nhiều trận. Đến ngày 28 tháng 12 năm 1895, ông bị thương nặng và hi sinh trong một trận giao tranh ác liệt. Nguyễn Thân đã cho quật mồ ông ở chân núi Quạt, đổ dầu đốt cho xương thịt ông cháy thành tro, rồi trộn vào thuốc súng bắn xuống sông La.

Đội Quyên

Tên thật là Lê Quyên (1859 – 1917), một thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp của phong trào Cần Vương. Ông từng tham gia nghĩa quân Phan Đình Phùng, rồi sau khi khởi nghĩa bị dập tắt thì tham gia Duy Tân hội, rồi Việt Nam Quang phục hội, tiếp tục đánh Pháp. Theo sách 284 anh hùng hào kiệt của Việt Nam, trong một đợt đi công tác, ông bị bệnh phải nằm lại nhà bạn là Đặng Nguyên Cẩn ở Lương Điền (Thanh Chương, Nghệ An) thì bị mật báo. Đêm 20/8/1917 (Đinh Tỵ), quân Pháp kéo đến vây bắt ông. Mặc dù bị bệnh, ông vẫn chống cự kịch liệt, nhưng rồi tự sát vì không muốn sa vào tay đối phương, hưởng dương 58 tuổi. Hiện ở thành phố Vinh có con đường mang tên ông.

Cô Tời

Cũng gọi là o Tời hoặc Ngưu y nữ, vợ lẽ của Đội Quyên, một thủ lĩnh thuộc phong trào Cần Vương. Bà cùng chồng chiến đấu, nhiều phen làm cho giặc kinh hồn táng đởm.

Đặng Thị Nhu

Tục gọi là bà Ba Cẩn, người vợ thứ ba đồng thời cũng là cộng sự của Hoàng Hoa Thám, thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Yên Thế thuộc phong trào Cần Vương vào cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20. Sinh trưởng trong một gia đình nghèo ở Phú Khê, huyện Yên Thế, có nhan sắc nên bà bị một nhà giàu ép buộc làm vợ. Bất mãn, bà lấy Đề Thám và công khai chống lại bọn cường quyền, trở thành một tham mưu đắc lực của nghĩa quân. Sáng 1 tháng 12 năm 1909, bà và con gái tên Hoàng Thị Thế bị đối phương bắt được, mang về giam ở Hỏa Lò (Hà Nội) rồi bị án đày sang Guyane (Nam Mỹ). Dọc đường, thừa lúc quân canh sơ ý, bà nhảy xuống biển tự vẫn vào ngày 25 tháng 12 năm 1910.

Hoàng Hoa Thám

Còn gọi là Đề Thám, lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Yên Thế chống Pháp (1885–1913), được nhân dân suy tôn là "Hùm thiêng Yên Thế." Ông sinh năm 1858 tại Tiên Lữ, Hưng Yên, tham gia chống Pháp khi mới 15 tuổi.Từ năm 1897, ông lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Đến năm 1913, do lực lượng giảm sút, nhiều người bỏ trốn, Đề Thám phải nhờ đến Lương Tam Kỳ hỗ trợ. Tuy nhiên, ngày 10-2-1913, ông bị hai tên thủ hạ Lương Tam Kỳ giết hại tại một khu rừng cách chợ Gồ 2km, nộp đầu cho Pháp lấy thưởng. Sự kiện này đánh dấu sự thất bại hoàn toàn của phong trào khởi nghĩa Yên Thế.

Truân chuyên

Vất vả. Từ này có gốc từ từ Hán Việt truân chiên 迍邅 nghĩa là "Vướng víu, chật vật không bước lên được" (theo Thiều Chửu).

Hồng quần

Cái quần màu đỏ. Ngày xưa bên Trung Hoa phữ nữ thường mặc quần màu đỏ, nên chữ "hồng quần" còn được dùng để chỉ phụ nữ. Phong lưu rất mực hồng quần, Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê. (Truyện Kiều)

Má hồng

Từ chữ hồng nhan (cũng nói là hường nhan ở Nam Bộ), từ dùng trong văn thơ cổ chỉ người con gái đẹp. Phận hồng nhan có mong manh Nửa chừng xuân thoắt gãy cành thiên hương (Truyện Kiều)

Quân trung luận bàn

Tham gia bàn bạc trong quân đội.

Nguyễn Văn Phúc

Tục danh là lang Seo, một thầy bói ở phố Hàng Buồm, Hà Nội, tham gia đảng Nghĩa Hưng thuộc phong trào khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Sau thất bại của vụ Hà Thành đầu độc (27/6/1908), ông cùng mười bảy bạn đồng chí khác bị thực dân Pháp xử chém đầu.

Giả đò

Giả vờ (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

Bấy chầy

Từ ấy đến nay, bao lâu nay (từ cổ). Nỗi nàng tai nạn đã đầy, Nỗi chàng Kim Trọng bấy chầy mới thương. (Truyện Kiều)

Nam Định

Một địa danh nay là một tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Nam Định có bề dày truyền thống lịch sử và văn hoá từ thời kì dựng nước, là quê hương của nhiều danh nhân như Trần Hưng Đạo, Nguyễn Hiền, Lương Thế Vinh, Trần Tế Xương, Nguyên Hồng, Văn Cao… Ở đây cũng có nhiều di tích, lễ hội dân gian, đặc sản…

Sơn Tây

Một địa danh ở Bắc Bộ, nay là thị xã trực thuộc thủ đô Hà Nội. Vào thế kỉ 15, đây là trấn sở Sơn Tây, đổi thành tỉnh Sơn Tây vào năm Minh Mệnh thứ hai (1832). Sơn Tây nổi tiếng có làng Đường Lâm, quê hương của hai vị vua Ngô Quyền và Phùng Hưng, nên gọi là đất hai vua.

Nghĩa Hưng

Tên một đảng do Hoàng Hoa Thám cùng người vợ thứ ba là bà Đặng Thị Nhu lập ra, có nhiệm vụ đánh chiếm Hà Nội. Sau thất bại của vụ Hà Thành đầu độc (27/6/1908), đa số thành viên của đảng Nghĩa Hưng bị xử tử hoặc tù đày.

Chú thích chung

Tức 1930, năm xảy ra cuộc khởi nghĩa Yên Bái do Việt Nam Quốc dân đảng phát động.

Việt Nam Quốc dân đảng

Một đảng phái do Nguyễn Thái Học lập ra vào ngày 25 tháng 12 năm 1927 tại Hà Nội. Đảng đã tổ chức cuộc khởi nghĩa Yên Bái vào ngày 10 tháng 2 năm 1930, tấn công vào một số tỉnh và thành phố trọng yếu ở miền Bắc nhằm lật đổ chính quyền thuộc địa của Pháp, xây dựng Việt Nam theo chính thể cộng hòa. Cuộc khởi nghĩa thất bại; Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính cùng 11 bạn đồng chí khác bị chém đầu. Từ năm 1931, Đảng trải qua một số giai đoạn phát triển, nhưng hiện nay chủ yếu chỉ hoạt động theo phương thức vận động chính trị ở nước ngoài.

Đại đồng

Khái niệm về một thế giới "cùng chung một nhà," không phân biệt quốc gia hay chủng tộc.

Cô Giang

Tên thật là Nguyễn Thị Giang, vị hôn thê của Nguyễn Thái Học – lãnh tụ Việt Nam Quốc dân đảng. Bà sinh năm 1906 tại thị xã Phủ Lạng Thương, tỉnh Bắc Giang, nay là thị xã Bắc Giang, tỉnh Hà Bắc. Sau thất bại của cuộc khởi nghĩa Yên Bái, Nguyễn Thái Học và 12 bạn đồng chí bị xử chém, ngày 18/6/1930 bà đã tự sát bằng khẩu súng lục do chính Nguyễn Thái Học tặng. Tên bà được đặt cho một số đường phố ở các tỉnh thành của nước ta.

Sinh tử

Cũng như tử sinh, nghĩa là sự sống chết (từ Hán Việt).

Giao thông

Liên lạc (từ cũ).

Thất cơ

Mưu kế, tính toán không thành dẫn đến thất bại.

Khởi nghĩa Yên Bái

Cuộc khởi nghĩa do Việt Nam Quốc dân đảng, đứng đầu là Nguyễn Thái Học và Phó Đức Chính, phát động trên các tỉnh miền Bắc vào ngày 10 tháng 2 năm 1930 nhằm lật đổ chính quyền thuộc địa của Pháp, xây dựng một nước Việt Nam theo chính thể cộng hòa. Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng thất bại, Nguyễn Thái Học cùng với 12 bạn đồng chí bị tử hình.

Sử xanh

Ngày xưa khi chưa có giấy, sử sách được chép lên miếng tre trúc, có vỏ màu xanh, nên được gọi là sử xanh (thanh sử).

Kinh Bắc

Một địa danh thuộc miền Bắc trước đây, hiện nay bao gồm toàn bộ ranh giới hai tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh và một phần nhỏ các tỉnh thành lân cận là Hà Nội (toàn bộ khu vực phía bắc sông Hồng là: Gia Lâm, Long Biên, Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn); Hưng Yên (Văn Giang, Văn Lâm) và Lạng Sơn (Hữu Lũng). Là nơi có ba kinh đô cổ của Việt Nam gồm: Cổ Loa, Mê Linh và Long Biên. Kinh Bắc cùng với xứ Đoài là hai vùng văn hóa cổ nhất so với xứ Sơn Nam và xứ Đông, với nhiều di tích lịch sử có giá trị như Cổ Loa, đền Sóc, chùa Phật Tích, đền thờ Hai Bà Trưng… Quê hương Kinh Bắc có dân ca quan họ và lễ hội Gióng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.