Cái sáo mặc áo em tao

Từ khó

Chú thích chung

Có bản chép: mặc áo của cô.

Thiên lý

Một loại cây dây leo, thường được trồng thành giàn lấy bóng mát, lá non và hoa dùng để nấu ăn.

Lí trưởng

Tên một chức quan đứng đầu làng (lí: làng, trưởng: đứng đầu), bắt đầu có từ đời Minh Mệnh nhà Nguyễn.

Tía tô

Một loại cây thảo, lá có màu tía, mùi hơi hăng, dùng làm gia vị, pha trà, hoặc làm vị thuốc dân gian.

Ngô

Trung Quốc. Thời Lê – Mạc, dân ta gọi nước Trung Quốc là Ngô, gọi người Trung Quốc là người Ngô.

Chú khách

Một cách gọi người Hoa sống ở Việt Nam. Từ này bắt nguồn từ chữ "khách trú," cũng gọi trại thành cắc chú.

Chim khách

Còn gọi là yến nhung hoặc chim chèo bẻo, có bộ lông màu đen than, đuôi dài tẽ làm đôi. Tiếng kêu của chim nghe như "khách… khách" nên nó có tên như vậy. Theo dân gian, chim kêu tức là điềm báo có khách đến chơi nhà.

Bánh giầy

Cũng viết là bánh dầy hoặc bánh dày, một loại bánh truyền thống của dân tộc ta. Bánh thường được làm bằng xôi đã được giã thật mịn, có thể có nhân đậu xanh và sợi dừa với vị ngọt hoặc mặn. Bánh có thể được làm vào các dịp Tết cổ truyền của dân tộc Việt và vào ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch (ngày giỗ tổ), nhằm thể hiện lòng biết ơn của con cháu đối với cha ông và đất trời xứ sở. Theo truyền thuyết, Lang Liêu, hoàng tử đời Hùng Vương thứ 6 là người nghĩ ra bánh chưng và bánh giầy. Cùng với bánh chưng, bánh giầy có thể tượng trưng cho quan niệm về vũ trụ của người Việt xưa. Bánh có màu trắng, hình tròn, được coi là đặc trưng cho bầu trời trong tín ngưỡng của người Việt. Có ý kiến lại cho rằng bánh chưng và bánh giầy tượng trưng cho dương vật và âm hộ trong tín ngưỡng phồn thực Việt Nam.

Chuôm

Chỗ trũng có đọng nước ở ngoài đồng.

Cầu Nôm

Tên một cái chợ ở đầu làng Nôm, xưa thuộc phủ Thuận Yên, trấn Kinh Bắc, nay thôn thuộc xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Làng có một cây cầu đá đã 200 tuổi, bắc qua sông Nguyệt Đức, tên là cầu Nôm, có lẽ là nguồn gốc của tên chợ, rồi tên làng. Dân làng ngày xưa có nghề buôn đồng nát.

Chợ Cầu Dền

Chợ ở khu vực cửa ô Cầu Dền, thuộc kinh thành Thăng Long-Hà Nội xưa.

Mắm chua

Loại mắm làm từ moi (còn gọi là ruốc hay tép biển), hoặc tôm, chủ yếu được chế biến ở vùng ven biển Thanh Hóa, Nghệ An, Bến Tre… Khi ăn mắm chua cần thêm rau sống, rau thơm, chuối chát và khế chua xắt; đậu rồng ăn với mắm chua cũng rất hợp. Có thể thêm gia vị như ớt, tỏi, gừng, bột ngọt. Cũng có thể dầm vài con cá đồng nướng vào món mắm chua ăn rất ngon. Món mắm ăn với cơm hoặc với bánh tráng kèm theo thịt heo ba rọi luộc.

Mắm thính

Một loại mắm được làm bằng cá nục (cũng có khi làm bằng các loại cá khác) và thính – bột gạo hoặc bột ngô rang giã mịn. Người ta chọn những con cá thật tươi, to bằng hai ba ngón tay, rửa sạch, bỏ ruột, đuôi và vây, để ráo. Sau đó, cứ bỏ một lớp cá vào thẩu, thì rắc một lớp muối, một lớp thính… liên tiếp cho đến khi đầy. Đậy nắp thẩu thật kín, đem phơi nắng vài ba ngày cho muối và thính mau thấm vào cá, sau đó đem để vào nơi thoáng mát cho tới khi cá chín. Khoảng thời gian cá chín cỡ trên 1 tháng. Cá chín thịt mềm, màu nâu vàng, có mùi thơm đậm đà. Trong bữa ăn, mắm thính dùng ăn kèm với rau sống, quả vả, khế chua, rau thơm…

Chánh tổng

Gọi tắt là chánh, chức quan đứng đầu tổng. Cũng gọi là cai tổng.

Xã

Người có chức vị trong làng xã ngày xưa.

Bồ đài

Cũng phát âm thành bù đài, một loại mũ có hình chóp.

Cậy

Cũng gọi là cây thị sen hoặc cây mận chà là, loại cây gỗ nhỏ thường gặp ở miền Bắc, thuộc họ thị, vỏ màu hơi đen, nhánh non có lông. Quả phơi khô dùng ăn và được dùng làm thuốc giải nhiệt. Nhựa cây cậy có chất dính, thường dùng để phết dán quạt giấy.

Hồng

Loại cây cho trái, khi chín có màu vàng cam hoặc đỏ. Tùy theo giống hồng mà quả có thể giòn hoặc mềm, ngọt hoặc còn vị chát khi chín.

Kẻ chợ

Kinh đô (từ cũ). Khi dùng như danh từ riêng, Kẻ Chợ là tên gọi dân gian của kinh thành Thăng Long xưa.