Đời có sinh có tử

Từ khó

Lục Vân Tiên

Tên nhân vật chính, đồng thời là tên tác phẩm truyện thơ Nôm nổi tiếng của Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888), được sáng tác theo thể lục bát vào đầu những năm 50 của thế kỷ 19, đề cao đạo lý làm người. Lục Vân Tiên là một chàng trai khôi ngô tuấn tú, tài kiêm văn võ, cùng với Kiều Nguyệt Nga, một người con gái chung thủy, đức hạnh trải qua nhiều sóng gió nhưng cuối cùng cũng đạt được hạnh phúc. Đối với người dân Nam Bộ, truyện Lục Vân Tiên có sức ảnh hưởng rất lớn, được xem là hơn cả Truyện Kiều của Nguyễn Du.

Thọ bịnh

Thọ bệnh, bị bệnh (phương ngữ Nam Bộ).

Gia đường

(Gia: nhà, đường: nhà lớn) nhà cửa ở có thờ phụng ông bà. Cũng dùng để chỉ cha (xuân đường) và mẹ (huyên đường). Người Nam Bộ phát âm thành gia đàng.

Sơn lâm

Núi rừng (từ Hán Việt). Cũng nói san lâm hoặc lâm san.

Vô nghì

Không có tình nghĩa (từ cũ). Cũng nói bất nghì.

Thị phi

Phải và không phải. Chỉ sự đồn đại, chê bai. Kẻ yêu nên ít lời cao hạ, Người ghét càng nhiều tiếng thị phi. (Than thân – Nguyễn Hữu Chỉnh)

Thí phát

Cắt tóc (phương ngữ).

Lục bà

Mẹ của Lục Vân Tiên. Vân Tiên chuẩn bị vào trường thi thì hay tin mẹ lâm bệnh mất, chàng lập tức bỏ thi về chịu tang, trên đường về vì thương khóc mẹ quá mà lòa đôi mắt. Thế sao chẳng ngớt cơn sầu, Mình đi đã mỏi, dòng châu thêm nhuần. E khi mang bệnh nửa chừng, Trong non khó liệu, giữa rừng khôn toan. Tiên rằng: Khô héo lá gan, Ôi thôi! Con mắt đã mang lấy sầu. Mịt mù nào thấy chi đâu, Chân đi đã mỏi, mình đau như dần.

Phong Lai

Hiệu của tên tướng cướp, tên thật là Phong Lai, một nhân vật phản diện trong truyện thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Lục Vân Tiên trên đường đi thi gặp phải đảng cướp Phong Lai, chàng đã phá tan chúng và giết chết Phong Lai, cứu được Kiều Nguyệt Nga. Phong Lai trở chẳng kịp tay, Bị Tiên một gậy thác rày mạng vong.

Võ công

Cha của nhân vật Võ Thể Loan trong truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên. Võ công hứa gả con gái là Thể Loan cho Lục Vân Tiên, nhưng sau thấy Vân Tiên gặp nạn, mù lòa nên khinh rẻ; Thể Loan lại lừa bỏ rơi chàng trong hang núi. Sau bạn của Vân Tiên là Vương Tử Trực đỗ đạt, qua nhà Võ công hỏi thăm tin tức Vân Tiên. Võ công ngỏ ý gả con gái cho Tử Trực thì bị chàng cự tuyệt và mắng vào mặt, Võ công hổ thẹn ốm rồi chết. Võ công hổ thẹn trong mình, Năm ngày nhuốm bệnh, thình lình thác oan.

Cơ cầu

Chắt chiu, tiết kiệm một cách khắt khe, hà khắc.

Vương Tử Trực

Tên một nhân vật trong truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên. Tử Trực gặp gỡ Vân Tiên tại nhà Võ công, hai người kết nghĩa anh em và cùng lên kinh đi thi. Tử Trực là người trượng nghĩa, khảng khái, khi Võ công ngỏ ý muốn gả người con gái (trước đó đã hứa gả cho Vân Tiên) cho mình, chàng đã nổi giận mắng Võ công. Trực rằng: "Ai Lữ Phụng Tiên? Hòng toan đem thói Ðiêu Thuyền trêu ngươi. Mồ chồng ngọn cỏ còn tươi, Lòng nào mà lỡ buông lời nguyệt hoa? Hổ han vậy cũng người ta, So loài cầm thú vậy mà khác chi? Vân Tiên! Anh hỡi cố tri Suối vàng có biết sự ni chăng là?" Tay lau nước mắt trở ra, Về nhà sắm sửa tìm qua Ðông Thành.

Mẹ con họ Võ

Vợ và con gái của Võ công, tức mụ Quỳnh Trang và Thể Loan, hai nhân vật trong truyện thơ Lục Vân Tiên. Mẹ con nhà này ăn ở hai lòng, cuối truyện bị hổ bắt đem nhốt trong hang Thương Tòng (chính là cái hang mà nhà Võ Công lừa nhốt Vân Tiên vào trước đây). Trở về chưa kịp tới nhà, Thấy hai con cọp nhảy ra đón đàng Thảy đều bắt mẹ con nàng, Đem vào lại bỏ trong hang Thương Tòng Bốn bề đá lấp bịt bùng, Mẹ con than khóc khôn trông ra rồi Trời kia quả báo mấy hồi, Tiếc công son điểm phấn dồi bấy lâu!

Trịnh Hâm

Một nhân vật trong tác phẩm truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên nổi tiếng của Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888), được sáng tác theo thể lục bát vào đầu những năm 50 của thế kỷ 19. Trịnh Hâm là bạn học của Lục Vân Tiên, vì sinh lòng ganh ghét và đố kị nên đã đẩy Lục Vân Tiên xuống sông. Đêm khuya lặng lẽ như tờ, Nghênh ngang sao mọc, mịt mờ sương bay. Trịnh Hâm khi ấy ra tay: Vân Tiên bị ngã xô ngay xuống vời.

Cốt Đột

Tướng giặc Ô Qua trong truyện thơ Lục Vân Tiên. Khi Cốt Đột đem quân vây quan ải, Vân Tiên phụng mệnh vua phá tan quân giặc, chém được đầu Cốt Đột. Đuổi qua mới đặng bảy đèo, Khá thương Cốt Đột vận nghèo nài bao. Chạy ngang qua núi Ô Sào, Phút đâu, con ngựa sa hào, thương ôi! Vân Tiên chém Cốt Đột rồi, Đầu treo cổ ngựa, phản hồi bổn quân.

Thài lai

Còn nói thày lay, xen vào việc của người khác không liên quan đến mình (phương ngữ Nam Bộ).

Phân

Nói cho rõ, bày tỏ.

Sãi

Người đàn ông làm nghề giữ chùa.

Đặng

Được, để, nhằm (từ cũ, phương ngữ).