Vè Cần vương

Từ khó

Troàn

Truyền.

Ngươn soái

Nguyên soái (phương ngữ Nam Bộ).

Tổng nhung

Vị quan võ thống lĩnh toàn bộ việc quân của một địa phương.

Thời

Thì. Xưa vì kị húy vua Tự Đức (Nguyễn Phúc Thì) nên chữ này được đọc chạnh đi thành "thời."

Sanh sản

Sinh sản.

Thổ Phồn

Cũng gọi là Thổ Phiên, Thổ Phiền hoặc Phiên, tên mà người Trung Quốc từ thời nhà Đường dùng để gọi một vương quốc thống trị vùng Tây Tạng từ khoảng thế kỷ thứ 6 đến thế kỷ thứ 9.

Di địch

Mọi rợ, chưa khai hóa. Người Trung Hoa thời cổ cho rằng nước mình ở giữa thế giới, gọi các dân tộc xung quanh họ, chưa tiếp thu văn hóa Trung Hoa, là Man (ở phía nam), Di (ở phía đông), Nhung (ở phía tây), Địch (ở phía bắc).

Ác côn

Đứa vô lại, hung dữ.

Hữu đạo

(Sống) có đạo lí, theo đạo nghĩa.

Minh quân

Từ Hán Việt, nghĩa là vua sáng. Từ minh quân dành để chỉ những vị vua hiền, thương dân dưới thời phong kiến.

Chú thích chung

Kể từ lúc vua Tự Đức lên ngôi (1847) cho đến khi Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kì (1867) là vừa đúng hai mươi năm.

Ba mươi tỉnh

Nước Việt Nam vào thời Cần Vương gồm cả thảy ba mươi tỉnh.

Thuấn, Nghiêu

Vua Thuấn và vua Nghiêu, hai vị vua kế tiếp nhau trong huyền sử Trung Hoa cổ. Tương tuyền rằng đây là hai vị minh quân và thời Nghiêu Thuấn được coi là thời thái bình an lạc.

Ghe

Nhiều (từ cổ).

Miễn tử xá sanh

Miễn tội chết, tha tội sống (thành ngữ Hán Việt).

Thương hải

Biển xanh. Ý nói đức nhân rộng như biển.

Thất thập tuần dư

Ngoài bảy mươi tuổi.

Chẩn bần, chẩn tế

Giúp đỡ, cứu vớt những người đói khổ, côi cút.

Hung

Dữ, quá (phương ngữ Trung và Nam Bộ).

Dịch tễ

Các loại bệnh dịch.

Tuất thân

Vì xót thương mà chẩn cứu.

Mả Ngụy Khôi

Xem chú thích Lê Văn Khôi.

Bài vị

Thẻ bằng giấy hoặc gỗ mỏng có ghi tên tuổi, chức vụ người đã khuất, để thờ cúng.

Miếu

Trung và Nam Bộ cũng gọi là miễu, một dạng công trình có ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng trong văn hóa nước ta. Nhà nghiên cứu Toan Ánh trong Tín ngưỡng Việt Nam, quyển thượng, cho rằng: Miếu cũng như đền, là nơi quỷ thần an ngự. Miếu nhỏ hơn đền, thường xây theo kiểu hình chữ nhật với hai phần cách nhau bởi một bức rèm, nội điện bên trong và nhà tiền tế bên ngoài… Miếu thường được xây trên gò cao, nơi sườn núi, bờ sông hoặc đầu làng, cuối làng, những nơi yên tĩnh để quỷ thần có thể an vị, không bị mọi sự ồn ào của đời sống dân chúng làm nhộn. Trong miếu cũng có tượng thần hoặc bài vị thần linh, đặt trên ngai, ngai đặt trên bệ với thần sắc hoặc bản sao…

Hai bên vai vác

Tục tin rằng mỗi người đều có hai vị thần ngự hai bên vai, ghi chép mọi lời nói, hành động, việc làm phải trái nhằm giúp thưởng thiện phạt ác từng con người.

Phản quân

Phản lại vua.

Phế đế

Dùng vũ lực bắt vua phải từ bỏ ngai vàng. Vua bị bắt từ bỏ ngai vàng cũng gọi là phế đế.

Tang bồng

Cung bằng gỗ dâu (tang) và tên bằng cỏ bồng. Theo Kinh Lễ, khi nhà vua sinh con trai, quan coi việc bắn sẽ lấy cung bằng gỗ dâu và tên bằng cỏ bồng, bắn bốn phát ra bốn hướng, một phát lên trời, một phát xuống đất, ngụ ý rằng người làm trai chí ở bốn phương, tung hoành trời đất, giúp nước giúp đời. Chí làm trai vì thế gọi là chí tang bồng.

Mã tà

Lính cảnh sát thời thuộc địa. Nguồn gốc của từ này đến nay vẫn chưa thống nhất. Có ý kiến cho rằng từ này có gốc từ tiếng Mã Lai là mata-mata, có nghĩa là "cảnh sát," lại có người cho rằng xuất xứ từ này là matraque, tiếng Pháp nghĩa là cái dùi cui.

Liến

Liên tục.

Quan Âm bồ tát

Quan Âm, Quan Thế Âm, Quán Âm, Phật Bà đều là các tên gọi khác nhau của Quán Thế Âm, một trong những vị Bồ Tát quan trọng nhất trong Phật giáo Đại thừa. Theo đạo Phật cũng như dân gian, Quan Âm có hình hài của một người phụ nữ, gương mặt hiền lành phúc hậu, đứng hoặc ngồi xếp bằng trên tòa sen, tay cầm bình nước cam lồ, thường hiện ra để cứu khổ cứu nạn – vì vậy những người gặp nạn thường niệm "Nam mô Quan Thế Âm bồ tát." Một số tài liệu, hình vẽ và tượng lại mô tả Quan Âm là một vị phật có nghìn mắt, nghìn tay để quán xuyến việc thế gian.

Tưởng

Nghĩ đến (từ Hán Việt).

Thánh Giuse

Hay còn gọi là thánh Joseph, một vị thánh của Kitô giáo. Thánh Giuse là chồng của Đức Mẹ Đồng Trinh Maria, mẹ của Chúa Giêsu (Jesus). Theo kinh Tân ước Matthew: "Sau đây là gốc tích Ðức Giêsu Kitô: bà Maria, mẹ Người, đã thành hôn với ông Giuse. Nhưng trước khi hai ông bà về chung sống, bà đã có thai do quyền năng Chúa Thánh Thần. Ông Giuse, chồng bà, là người công chính và không muốn tố giác bà, nên mới định tâm bỏ bà cách kín đáo. Ông đang toan tính như vậy, thì kìa sứ thần Chúa hiện đến báo mộng cho ông rằng: "Này ông Giuse, là con cháu Ðavít, đừng ngại đón bà Maria vợ ông về, vì người con bà cưu mang là do quyền năng Chúa Thánh Thần. Bà sẽ sinh con trai và ông phải đặt tên cho con trẻ là Giêsu, vì chính Người sẽ cứu dân Người khỏi tội lỗi của họ."

Amen

Một từ Do Thái, thường được các tín đồ Công giáo sử dụng để kết thúc lời cầu nguyện để tỏ lòng mong ước, mong muốn được như vậy.

Bát nhã

Một khái niệm trung tâm của Phật giáo Đại thừa, có nghĩa là trí tuệ nhưng không phải do suy luận hay kiến thức đem lại, mà là thứ trí tuệ của sự hiểu biết một cách toàn triệt, không mâu thuẫn. Đây là phiên âm Hán Việt của Prajñā प्रज्ञा trong tiếng Sanskrit.

Thập ác

Tên gọi khác của thập giá (thánh giá), biểu tượng của Kitô giáo, nhưng mang ý miệt thị.

Đánh liệt

Đánh cho la lết, liệt bại không trỗi dậy được.

Bất nhơn

Bất nhân (cách nói của miền Trung và miền Nam), không có tính người, tàn ác. Từ này cũng được dùng với mục đích than vãn, ta thán.

Tống Định Thành

Một địa danh ngày xưa thuộc huyện Đông Xuyên, tỉnh An Giang.

Đồng Tập Trận

Một cánh đồng rộng lớn nằm về phía tây bắc thành Gia Định, có nhiều mồ mả, vốn là nơi chôn người chết. Đầu thế kỉ 19, tổng trấn Gia Định Thành là Lê Văn Duyệt sử dụng nơi đây để huấn luyện và diễn tập quân đội, nên cánh đồng có tên là đồng Tập Trận. Vị trí cánh đồng hiện nay nhằm khoảng đại lộ Lê Thái Tổ, bao gồm phần lớn quận 10 và một phần quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh. Do ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa, các di tích, mồ mả hầu như không còn.

Vùa hương

Bát để cắm hương (nhang) trên bàn thờ. Sống làm chi theo quân tả đạo, quăng vùa hương, xô bàn độc, thấy lại thêm buồn; sống làm chi ở lính mã tà, chia rượu lạt, gặm bánh mì, nghe càng thêm hổ. (Văn tế nghĩa sĩ Cần Guộc – Nguyễn Đình Chiểu)

Tua

Nên, phải (từ cổ).

Cải ác tùng trung

Sửa điều ác, theo điều trung nghĩa.

Trung quốc

Đất nước ở giữa, thường dùng để chỉ Trung Hoa. Người Trung Hoa xưa cho rằng nước Trung Hoa ở chính giữa thế giới, là nước văn minh nhất, các dân tộc xung quanh đều là man di mọi rợ kém văn minh. Giới sĩ phu Việt Nam dùng từ "Trung Quốc" với nghĩa đất nước có nền văn hiến Nho giáo, đối lập với các nền văn hóa phi Nho giáo khác.

Chú thích chung

Năm 1862, nghĩa quân của Trần Văn Thành tấn công quân Pháp để lấy lại đồn Bà Quẹo nhưng không thành.

Cần Vương

Nghĩa là "Dốc sức vì vua," tên gọi một phong trào khởi nghĩa vũ trang của giới văn thân, sĩ phu Việt Nam cuối thế kỉ 19, nêu danh nghĩa giúp nhà vua đánh đuổi quân Pháp xâm lược, đặc biệt là giai đoạn sau khi Tôn Thất Thuyết nhân danh vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương (năm 1885). Năm 1888, Hàm Nghi bị bắt và đày sang Alger, phong trào suy yếu dần. Từ cuối năm 1895 đầu 1896, khi cuộc khởi nghĩa Hương Khê của Phan Đình Phùng thất bại, phong trào Cần Vương coi như chấm dứt.

Lũy Mĩ Quí

Một cái lũy đắp bằng đất tại Mĩ Quí, Định Tường (một tỉnh cũ thuộc miền Tây Nam Bộ, nay là địa phận các tỉnh Tiền Giang, Đồng Tháp và Bến Tre) để ngăn giặc, sau khi Pháp chiếm được Sài Gòn và Biên Hoà. Lũy rất kiên cố, nhưng cũng bị thất thủ trong năm 1862.

Quân thần

Đạo vua tôi, một trong tam cương theo quan niệm Nho giáo về đạo lí thời phong kiến.

Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất lậu

Lưới trời lồng lộng, thưa mà không lọt.

Châu nhi phục thể, thiên địa tuần hườn

Trời đất xoay vần, giáp vòng rồi cũng trở lại chỗ cũ.

Hãn

Rõ ràng, chắc chắn (cổ ngữ, phương ngữ Nam Bộ). Trước sau chưa hãn dạ này Hai nàng ai tớ, ai thầy nói ra? (Lục Vân Tiên – Nguyễn Đình Chiểu)

Tường

Rõ ràng, hiểu rõ, nói đủ mọi sự không thiếu tí gì. Như tường thuật 詳述 kể rõ sự việc, tường tận 詳盡 rõ hết sự việc (Thiều Chửu).

Chú thích chung

Bài "Vè Cần Vương" này nói về cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa (1867 – 1873) của Quản cơ Trần Văn Thành chống lại giặc Pháp. Năm 1867, sau khi tỉnh An Giang mất, Quản cơ Thành không chịu hàng Tây theo lệnh của Phan Thanh Giản mà ông rút quân khỏi tỉnh thành, lập căn cứ ở vùng Bảy Thưa chống lại. Cuộc khởi nghĩa kéo dài đến năm 1873 thì thất bại, Quản cơ Thành mất tích. Bài vè này được coi như một bản bá cáo xuất quân của đạo "Binh Gia Nghị" mà Quản cơ Thành là chủ tướng.