Vè Đông Kinh

Từ khó

Con tạo

Từ chữ hóa nhi, một cách người xưa gọi tạo hóa với ý trách móc, cho rằng tạo hóa như đứa trẻ nghịch ngợm, hay bày ra cho người đời những chuyện oái ăm, bất thường.

Phong trào Duy tân

Cuộc vận động cải cách công khai ở miền Trung Việt Nam, kéo dài từ 1906 đến 1908 do Phan Chu Trinh phát động. Phong trào Duy tân (duy tân: theo cái mới) chủ trương bất bạo động, mở mang dân trí, đổi mới giáo dục, văn hóa và kinh tế để tạo nên thế tự lực tự cường cho người Việt – lúc bấy giờ ở dưới nền thống trị thuộc địa của Pháp. Phong trào mang khẩu hiệu: "Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh". Cùng thời và cùng theo tư tưởng cải cách còn có Duy tân hội (1904-1912) của Phan Bội Châu, do hoạt động bí mật nên được gọi là Ám xã (Hội trong bóng tối). Phong trào Duy tân hoạt động công khai, được gọi là Minh xã (Hội ngoài ánh sáng). Một trong những đỉnh cao của phong trào Duy tân là Đông Kinh nghĩa thục (3/1907 – 11/1907).

Thân sĩ

Thân nghĩa là đai áo chầu. Thân sĩ là từ chỉ các quan đã về hưu.

Ái quốc

Yêu nước (từ Hán Việt).

Phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ

Còn gọi là Trung kỳ dân biến, khởi phát bằng cuộc đấu tranh chống sưu thuế của nhân dân Quảng Nam vào đầu tháng 3 năm 1908, kéo dài hơn một tháng và lan ra các tỉnh lân cận như Quảng Ngãi, Bình Định, Thừa Thiên, Phú Yên, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Do nhiều người lãnh đạo chủ chốt trong phong trào này cũng tham gia phong trào Duy Tân nên chính quyền thực dân thẳng tay đàn áp cả hai. Đến cuối tháng 5 năm 1908, cả hai phong trào đều kết thúc. Xem bài Vè xin xâu liên quan đến phong trào này.

Chú thích chung

Chỉ vụ Hà thành đầu độc năm 1908.

Tội nguyên

Người đứng đầu chịu tội.

Nho lưu

Giới nho sĩ.

Nguyễn Quyền

(1869–1941) Một trong những thành viên chủ chốt khởi xướng phong trào Đông Kinh nghĩa thục. Ông hiệu là Đông Đường, sinh tại Bắc Ninh, do từng làm Huấn đạo tỉnh Lạng Sơn nên còn được gọi là Huấn Quyền. Năm 1907, ông từ quan, cùng Lương Văn Can lập trường Đông Kinh nghĩa thục ở Hà Nội. Lương Văn Can đứng tên làm Hiệu trưởng, ông giữ chức Giám học. Ngoài ra, Nguyễn Quyền còn lập hãng Hồng Tân Hưng bán hàng công nghệ nội hoá với mục đích tự cường kinh tế, cạnh tranh với các hãng buôn ngoại quốc. Sau 9 tháng, trường Đông Kinh nghĩa thục bị thực dân Pháp đóng cửa, ông bị kết án khổ sai chung thân, bị giam ở Hỏa Lò (Hà Nội) rồi đày ra Côn Đảo. Năm 1910, ông được tha về nhưng bị "an trí" tại Bến Tre. Về sau, ông làm nghề bốc thuốc và mất năm 1941 tại Bến Tre, hưởng thọ 72 tuổi.

Chú thích chung

Lạng Sơn. Năm 1907, Nguyễn Quyền từ chức Huấn đạo ở tỉnh Lạng Sơn, về Hà Nội, cùng Lương Văn Can và các chí sĩ khác mở trường Đông Kinh nghĩa thục.

Đông Kinh nghĩa thục

Phong trào cải cách xã hội thông qua giáo dục vào đầu thế kỷ 20 ở nước ta. Được khơi mào từ phong trào Duy Tân, Đông Kinh nghĩa thục đi theo hướng mở mang dân trí theo lối mới, thúc đẩy việc dùng chữ quốc ngữ, du nhập và truyền bá các tư tưởng mới thông qua các lớp học miễn phí (Đông Kinh là tên cũ của Hà Nội thời Hậu Lê, còn nghĩa thục nghĩa là trường học miễn phí), các hoạt động giáo dục, báo chí, tuyên truyền, cổ động, tổ chức các buổi diễn thuyết. Trường Đông Kinh nghĩa thục đầu tiên được mở vào tháng 3 năm 1907 tại phố Hàng Đào, Hà Nội, do Lương Văn Can làm hiệu trưởng và Nguyễn Quyền làm giám học. Ban đầu, trường được cho phép hoạt động hợp pháp nhưng về sau, nhận thấy đây có thể là mối nguy đối với chế độ thuộc địa, thực dân Pháp đã giải tán trường vào tháng 11 năm 1907.

Ba mươi sáu phố

Một cách gọi của đô thị cổ Hà Nội, khu vực dân cư nằm về phía đông của hoàng thành Thăng Long, nơi tập trung nhiều hoạt động buôn bán. Khu vực này rộng hơn khu phố cổ Hà Nội ngày nay. "Ba mươi sáu" là một con số mang tính ước lệ, số phố thực tế nhiều hơn con số này, và thay đổi theo thời kì.

Sanh

Sinh.

Bình văn

Bình luận, nhận xét về văn chương. Đây là một cách dạy học, đồng thời là một nét văn hóa xưa.

Liên bang Đông Dương

Gọi tắt là Đông Dương, hay còn gọi là Đông Dương thuộc Pháp hoặc Đông Pháp, là lãnh thổ nằm dưới quyền cai trị của thực dân Pháp ở khu vực Đông Nam Á cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, bao gồm sáu xứ: Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ lấy của Đại Nam (quốc hiệu của nước ta từ 1839-1945), Lào, Campuchia, và Quảng Châu Loan lấy từ Trung Quốc. Lúc đầu, thủ phủ Đông Dương đặt tại Sài Gòn (1887-1901), sau chuyển ra Hà Nội (1902-54). Liên bang Đông Dương bị Nhật Bản lật đổ vào ngày 9 tháng 3 năm 1945, nhưng chỉ thực sự tan rã sau khi Pháp bại trận ở Điện Biên Phủ và Hiệp ước Genève được ký kết năm 1954.

Ấu trĩ

Non nớt, chưa có kinh nghiệm (ấu: trẻ em; trĩ: trẻ nhỏ).

Sơn hà

Núi sông (từ Hán Việt). Từ cũ, nghĩa rộng dùng để chỉ đất nước. Nam quốc sơn hà Nam Đế cư Tiệt nhiên phận định tại thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư (Lý Thường Kiệt) Dịch thơ: Sông núi nước Nam vua Nam ở Rành rành định phận tại sách trời Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.

Đà

Đã (từ cổ, phương ngữ).

Bế

Đóng, khép, kết thúc (từ Hán Việt).

Khai thương

Mở mang buôn bán (từ Hán Việt).

Lạc Hồng

Con Lạc cháu Hồng (Con của loài chim Lạc, cháu của dòng giống Hồng Bàng). Chim Lạc là một loài chim trong truyền thuyết, được xem là biểu tượng của Âu Lạc, nhà nước thứ hai trong lịch sử nước ta (sau Văn Lang của các vua Hùng). Hồng Bàng là tên gọi chung cho giai đoạn thượng cổ nước ta, chủ yếu dựa trên các truyền thuyết, truyện kể và một số ít bằng chứng khảo cổ học. Nhân dân ta tự nhận là con Lạc cháu Hồng. Từ "Lạc Hồng" đôi khi được đảo thành Hồng Lạc, tương tự như đối với "con Hồng cháu Lạc."

Hồng Tân Hưng

Xem chú thích Nguyễn Quyền.

Thập hiệu

Hàng chục người, hàng chục lượt (thập: mười; hiệu: người, lượt, chuyến).

Vãng lai

Đi lại (từ Hán Việt).

Khuôn trời

Khuôn do trời định, hay duyên tiền định. Người xưa ví tạo hóa sinh ra muôn vật như người ta dùng khuôn nặn đồ gốm, vì vậy thường gọi tạo hóa là khuôn thiêng, khuôn xanh, và tình duyên do trời định là khuôn duyên.

Trần ai

Chốn bụi bặm, chỉ đời sống thế tục.

Chú thích chung

Bài này nguyên là một bài thơ của một thi sĩ khuyết danh ghi lại trong tập Nam thiên phong vận truyện, tuy vậy được nhiều người truyền tụng và vẫn gọi là Vè Đông Kinh. Đây là bản trích 52 câu trong tổng số 158 câu. Nếu có tài liệu bổ sung cho bài vè này, mong bạn đóng góp để hoàn thiện Ca Dao Mẹ.