- Chú thích chung
- Tức ngày mùng năm tháng Giêng năm Kỷ Dậu, bắt đầu trận Ngọc Hồi. Theo Lê quý kỷ sự và Việt sử Thông giám cương mục, mờ sáng mùng 5, 100 voi chiến Tây Sơn tiến lên. Ngựa quân Thanh sợ voi, lui lại, giẫm lên nhau lùi về đồn. Quân Thanh cố thủ trong đồn bắn ra. Quang Trung chia tượng binh làm hai cánh, một cánh vòng qua sau đồn Ngọc Hồi, đóng phía đông đê Yên Duyên để chặn đường địch rút; cánh kia dùng mộc tẩm rơm ướt tiến lên hãm đồn. Đại bác quân Thanh bị vô hiệu lực. Quân Tây Sơn tiến vào đồn hỗn chiến. Đại Nam chính biên liệt truyện mô tả, quân Thanh không chống nổi chạy tản ra tứ phía, lại giẫm phải địa lôi chính mình đặt từ trước nên chết rất nhiều. Đồn Ngọc Hồi bị quân Tây Sơn thiêu cháy.
- Giờ Dần
- Khoảng thời gian từ 3 đến 5 giờ sáng, là canh cuối cùng trong năm canh, nên thường dùng để chỉ sớm mai.
- Chính nguyệt
- Tháng giêng âm lịch.
- Huyên hoa
- Huyên náo, ồn ào (từ cổ).
- Đống Đa
- Địa danh nay là một quận nằm ở trung tâm thủ đô Hà Nội. Tại đây năm 1789 quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của vua Quang Trung đã đánh tan hai vạn quân Thanh xâm lược. Tương truyền sau chiến thắng, vua Quang Trung cho thu nhặt xác giặc xếp vào 12 cái hố rộng, lấp đất chôn và đắp thành gò cao, trên gò cây cối mọc um tùm nên có tên là gò Đống Đa.
- Cầu Duệ
- Chưa rõ ở đâu. Có ý kiến cho rằng đây là một cái cầu bắc qua sông Nhuệ, chảy qua Thăng Long.
- Tốt xa
- Quân lính (tốt) và xe (xa).
- Chú thích chung
- Ý nói đội quân tiên phong của giặc đã thất bại vì khiếp sợ tượng binh của ta.
- Cầu nhương
- Tranh cướp nhau để lên cầu.
- Chú thích chung
- Có bản chép: Cầu Tương.
- Sông Bồ Đề
- Một đoạn sông Hồng thuộc thành Thăng Long ngày trước. Đây chính là nơi 20 vạn quân Thanh của Tôn Sĩ Nghị đóng quân khi sang xâm lược nước ta vào năm 1788, trước khi bị vua Quang Trung dẫn nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Bắc đánh cho tan tành.
- Năn năn
- Xót thương, oán hận (từ cổ).
- Chú thích chung
- Hai vạn quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu kéo xuống nước ta, mang tiếng là cứu viện cho Lê Chiêu Thống, nhưng thực chất mang ý đồ xâm lược.
- Suối vàng
- Cõi chết. Từ này bắt nguồn từ chữ hoàng tuyền, cũng đọc là huỳnh tuyền. Hoàng tuyền vốn có nghĩa là suối ngầm, mạch nước ngầm ở dưới đất, vì đất màu vàng nên có tên như vậy.
Gọi là gặp gỡ giữa đường
Họa là người dưới suối vàng biết cho
(Truyện Kiều)
- Chú thích chung
- Câu này có lẽ muốn ám chỉ tướng giặc Sầm Nghi Đống. Khi quan quân đại bại, y đã thắt cổ tự vẫn ở núi Loa, Khương Thượng, gần thành Thăng Long.
- Âm phủ
- Cũng gọi là âm ty, âm cung, một khái niệm trong tín ngưỡng dân gian của nhiều dân tộc. Theo đó, linh hồn của người chết sẽ được đưa đến âm phủ, được luận xét công tội khi còn là người trần, sau đó tuỳ mức độ công tội mà được đưa đi đầu thai (thành người hoặc vật) hoặc phải chịu các hình phạt khủng khiếp. Trong văn hoá Trung Hoa và Việt Nam, âm phủ cũng có hệ thống như trần gian: đứng đầu âm phủ là Diêm Vương (cũng gọi là Diêm La Vương, nên âm phủ còn có tên là Điện Diêm La), dưới là các phán quan, cuối cùng là các quỷ dạ xoa.
- Đại minh
- Giác ngộ, hiểu rõ.
- A Di Đà
- Gọi tắt là Di Đà, tên của một vị Phật được tôn thờ nhiều nhất trong Đại thừa, tượng trưng cho từ bi và trí tuệ, có tâm nguyện giải thoát tất cả chúng sinh khỏi đau khổ, đưa họ về cõi Tịnh Độ. Ở các công trình Phật giáo ta thường thấy tượng A Di Đà với những nét đặc trưng: đầu có các cụm tóc xoắn ốc, mắt nhìn xuống, miệng thoáng nụ cười cảm thông cứu độ, mình mặc áo cà sa, ngồi hoặc đứng trên tòa sen. Câu niệm của nhà Phật Nam mô A Di Đà Phật là nhắc đến danh hiệu của vị Phật này.
- Cô hồn
- Linh hồn chưa được đầu thai kiếp khác, phải đi lang thang, chịu khổ sở đói rét, theo tín ngưỡng tâm linh. Vào tháng Bảy âm lịch, ở nước ta có tục cúng cô hồn.
- Triều Châu
- Một địa danh nay thuộc tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Trong lịch sử, người Triều Châu đến định cư và lập nghiệp tại Việt Nam từ rất sớm, và có ảnh hưởng rõ nét đến đời sống văn hóa – xã hội của nước ta, rõ nhất là về mặt ngôn ngữ và ẩm thực. Cái tên Triều Châu còn được gọi chệch đi là "Sìu Châu," "Tiều Châu" hoặc "Thiều Châu."
Kẹo chú Sìu Châu đâu đọ được
Bánh bà Hanh Tụ cũng thua xa
(Sắm Tết – Tú Xương)
- Phúc Kiến
- Tên một tỉnh nằm phía đông nam của Trung Quốc.
- Quảng Đông
- Một tỉnh của Trung Quốc. Vào thế kỷ 17 tại Trung Quốc, sự sụp đổ của nhà Minh dẫn đến làn sóng người Hoa trung thành với nhà Minh và không thần phục nhà Thanh bỏ quê hương di dân sang vùng Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Người Hoa ở nước ta đa số có nguồn gốc từ Quảng Đông. Đọc thêm về người Hoa ở Việt Nam.
- Nam Kinh
- Địa danh nay là thủ phủ tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Nam Kinh nghĩa là "thủ đô phía Nam," được xem là một trong bốn cố đô lớn của Trung Quốc.
- Quảng Bắc
- Chú thích này đang để ngỏ. Nếu bạn có thông tin về Quảng Bắc, hãy đóng góp cho chúng tôi.
- Tín chủ
- Người tin tưởng Phật thần, là người tổ chức những cuộc cúng lễ, lên đồng…
- Phú túc
- Giàu có, no đủ (từ Hán Việt).
- Mạo chiên
- Xem nón chiên (mạo có nghĩa là mũ).
- Nón khách
- Nón của người Hoa. Xem chú khách.
- Chú thích chung
- Người nhà Thanh (Trung Quốc) để tóc đuôi sam.
- Hảo tố
- Tốt lắm (cách phát âm của người Trung Quốc).
- Chú thích chung
- Có bản chép: hảo lớ.
- Hậu lai
- Về sau (từ Hán Việt).
- Lăng bài
- Cái mộc (khiên) khi đánh trận.
- Nỏ
- Một loại vũ khí cổ truyền thường được dùng trong săn bắn và chiến tranh trước đây. Một chiếc nỏ đơn giản gồm một cánh nỏ nằm ngang hơi cong, đẽo từ một loại gỗ có sức đàn hồi cao, lắp vào báng nỏ có xẻ rãnh để đặt mũi tên. Trước khi bắn, cánh nỏ bị uốn cong bằng cách kéo căng và gài dây cung vào lẫy nỏ. Khi bóp cò, sức đàn hồi của cánh nỏ bắn mũi tên ra với sức đâm xuyên lớn và độ chính xác cao. Cây nỏ nổi tiếng trong lịch sử dân tộc ta với truyền thuyết nỏ thần của An Dương Vương, bắn một phát ra nhiều mũi tên đồng, đánh lui quân xâm lược. Trong kháng chiến chống Pháp, nhiều dân tộc Tây Nguyên đã dùng nỏ giết được nhiều quân địch.
Ở một số vùng, nỏ cũng được gọi là ná (lưu ý phân biệt với cái ná bắn đạn sỏi).
- Nón chiên
- Nón có ngù bông lông chiên (lông cừu), là một phần trang phục của lính ngày xưa.
- Cờ mao tiết
- Cũng gọi là cờ mao hoặc cờ tiết, loại cờ làm bằng lông thú tượng trưng cho quyền lực của vua chúa, ngày xưa thường được cấp cho tướng lĩnh mang ra trận hoặc cho các khâm sai đại thần.
- Sầm Nghi Đống
- Tên chữ Thiệu Đường, người dân tộc Tráng ở Điền Châu, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc thời nhà Thanh. Họ Sầm truyền đời làm thổ tri, Sầm Nghi Đống cũng kế thừa cha ông làm thổ tri châu Điền Châu, hàng ngũ phẩm, nên thường được gọi là thái thú Điền Châu. Trong chiến dịch Ngọc Hồi-Đống Đa năm Kỷ Dậu (1789), Sầm Nghi Đống chỉ huy quân nghĩa dũng Điền Châu đóng ở Khương Thượng, phía tây nam thành Thăng Long (nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội). Bị quân Tây Sơn bất ngờ bao vây và tấn công, Sầm Nghi Đống chống cự không nổi, phải rút về đài chỉ huy ở núi Ốc (gần chùa Bộc ngày nay) cố thủ hơn một ngày. Chờ mãi không thấy viện binh đến, ông tuyệt vọng treo cổ chết, mấy trăm thân binh Điền Châu cũng tự sát chết theo chủ tướng.
- Năm Đồng
- Có nguồn chép là Nam Đồng, tên một đồn nằm ở phía tây thành Thăng Long. Vào đêm mùng 4 tết Kỷ Dậu (1779) trong trận Ngọc Hồi, đô đốc Long của quân Tây Sơn tấn công đồn này, sau đó tiến vào đánh đại bản doanh của Tôn Sĩ Nghị ở Thăng Long. Tôn Sĩ Nghị cùng binh lính tháo chạy hỗn loạn. Hoàng Lê nhất thống chí viết: "Nghị lên ngựa không kịp đóng yên, quân sĩ các doanh nghe tin đều hoảng hốt tan tác bỏ chạy, tranh nhau qua cầu sang sông, xô nhau rơi xuống nước mà chết… Lát sau cầu lại đứt, quân lính bị rơi xuống nước, sông Nhị Hà bị tắc không chảy được…"
- Phúc Khang An
- (1753-1796) Một đại thần người Mãn Châu thời nhà Thanh, làm quan dưới các triều hoàng đế Càn Long và Gia Khánh. Ông thăng tiến rất nhanh, đồng thời lập nhiều chiến công, được hoàng đế Càn Long đặc biệt ưu ái.
Liên quan đến lịch sử Việt Nam, sau khi quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy bị quân Tây Sơn đánh bại, hoàng đế Càn Long phong Phúc Khang An làm Tổng đốc Lưỡng Quảng, thống lĩnh binh mã chín tỉnh, toàn quyền chỉ huy chiến tranh với Tây Sơn. Tuy nhiên, nhận biết tình thế, Phúc Khang An đã chủ trương làm hòa với Tây Sơn, đồng thời gợi ý vua Quang Trung chủ động cầu hòa và cầu phong.
- Ba quân
- Người xưa chia quân đội thành ba cánh quân: tả quân (bên trái), trung quân (chính giữa) và hữu quân (bên phải), hoặc thượng quân (phía trên), trung quân, hạ quân (phía dưới), hoặc tiền quân (phía trước), trung quân, hậu quân (phía sau). Ba quân vì vậy chỉ quân đội nói chung, và chốn ba quân chỉ nơi chiến trường.
- Đền Sầm Nghi Đống
- Còn gọi là đền Sầm Công, ngôi đền được người Hoa Kiều dựng lên để thờ Sầm Nghi Đống, viên tướng nhà Thanh tự vẫn trong trận Ngọc Hồi-Đống Đa. Đền được xây dựng tại ngõ Sầm Công, nay là phố Đào Duy Từ. Nữ sĩ Hồ Xuân Hương khi qua đây đã có bài thơ Đề đền Sầm Nghi Đống rằng:
Ghé mắt trông ngang thấy bảng treo
Kìa đền Thái thú đứng cheo leo
Ví đây đổi phận làm trai được
Thì sự anh hùng há bấy nhiêu
Đền hiện nay không còn nữa.
- Đàn chẩn tế
- Đàn để cúng chay và câu siều cho vong hồn những người chết không có ai thờ tự, không có nơi nương tựa, phải vất vưởng nay đây mai đó.
- Chú thích chung
- Áo và tiền (vàng mã) để linh hồn dùng dọc đường lên trời siêu thoát.
- Khuông phù
- Giúp đỡ, phù hộ (từ cũ).
- Chú thích chung
- Già trẻ gái trai được sống lâu đến ngàn năm.
- Chú thích chung
- Đây là một văn bản Nôm viết đời Tây Sơn, dưới hình thức là một bài văn cúng, đầu đề là Thiên triều văn, nghĩa là Văn cúng quân Thiên triều (quân Trung Quốc) chết trong trận Ngọc Hồi-Đống Đa vào năm Kỷ Dậu 1779. Lúc này nhà Thanh với danh nghĩa "phù Lê" phái Tôn Sĩ Nghị cầm đầu hai mươi vạn quân tiến đánh Đại Việt ta, nhưng đạo quân này đã bị quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đánh cho tan tành. Quân giặc chết vì bị giết, vì giẫm đạp nhau trong lúc tháo chạy, hoặc chết đuối vì cầu phao bị đứt khi cố gắng vượt sông… ước tính lên đến một nửa quân số.