Đây là một bài ca dao Nam Bộ ghi lại cảnh chia tay của một đôi trai gái nghèo: chàng trai phải đi xa làm thuê để có tiền cưới vợ, cô gái ở lại chờ đợi.
Hai câu đầu: cảnh lên đường
“Bước lên cầu, cầu oằn cầu oại” tả chiếc cầu tre, cầu ván ở miền sông nước, khi người bước lên thì cong oằn, nhún nhảy. Nhưng cái oằn ấy còn là sức nặng trong lòng người ra đi: bước chân nặng nề, lưu luyến, không muốn rời. Cây cầu như cũng chịu không nổi nỗi buồn chia ly.
“Bước xuống tàu, tàu chạy, tàu nghiêng” tả chuyến ghe tàu chòng chành vừa rời bến. Chiếc tàu nghiêng gợi một hành trình bấp bênh, chưa biết phía trước ra sao. Nó cũng gợi tâm trạng chao đảo: người đã đi mà lòng vẫn ngả về phía người ở lại.
Cách lặp từ “cầu… cầu”, “tàu… tàu” tạo nhịp chao lắc, nghe như chính bước chân và con tàu đang lắc lư. Hình ảnh vì thế vừa cụ thể vừa đầy cảm xúc.
Hai câu sau: lời dặn dò và lời hứa
“Em ơi ở lại đừng phiền” là lời an ủi: em đừng buồn, đừng lo. Câu này cũng ngầm mong cô gái giữ lòng chờ đợi.
“Anh đi làm mướn kiếm tiền cưới em” nói rõ lý do ra đi. Chàng trai nghèo, phải đi làm thuê nơi xa, có thể là chèo ghe, làm ruộng hay vào đồn điền, để lo đủ lễ cưới. Ngày xưa lễ cưới thường tốn kém vì sính lễ, thách cưới. Câu thơ mộc mạc nhưng chứa một lời hứa chắc chắn: anh đi là vì em và sẽ trở về cưới em.
Ý nghĩa chung
Bài ca dao thể hiện:
– Tình yêu chung thủy, có trách nhiệm: chàng trai không hứa hẹn suông mà chọn lao động vất vả để xây dựng hạnh phúc.
– Nỗi vất vả của người nghèo: muốn cưới vợ phải tha phương làm mướn. Đây là hiện thực của nhiều thanh niên nông thôn Nam Bộ xưa.
– Nỗi buồn chia ly nhưng vẫn lạc quan: cảnh lên đường chòng chành, bấp bênh, nhưng lời nói thì vững vàng, đầy hy vọng.
Cả bài vừa có cái chân chất của người miền sông nước, vừa có sự dịu dàng, ấm áp của một lời hẹn ước.